معاملهٔ بلوکی یعنی حجم یا ارزش بسیار بزرگی از یک سهم، در یک معامله و با قیمت توافقی، خارج از روند عادی عرضه و تقاضا جابه‌جا شود. برای همین در یک بازار جداگانه به نام «بازار بلوک» انجام می‌شود و روی قیمت پایانی یا شاخص کل اثر مستقیم نمی‌گذارد. رسمی و شفاف است، نه پنهانی؛ روی تابلو با نماد جداگانه‌ای که پسوند «۲» دارد دیده می‌شود.
طبق ضوابط فعلی بورس تهران، یک معامله وقتی بلوکی حساب می‌شود که دست‌کم یکی از دو شرط را داشته باشد: حجمش دست‌کم پنجاه برابر سقف حجم هر سفارش در بازار عادی باشد، یا ارزشش دست‌کم ۲ میلیارد تومان (۲۰ میلیارد ریال) باشد. فرابورس ضوابط خودش را دارد که به سرمایهٔ شرکت بستگی دارد. این آستانه‌ها را نهاد ناظر تعیین می‌کند و ممکن است تغییر کند.
روی تابلوی رسمی، نماد بلوکی با عدد «۲» کنار نماد اصلی نشان داده می‌شود (مثلاً «ونیکی۲» برای معاملات بلوکی نماد «ونیکی»). این نماد جداگانه دقیقاً برای همین است که معاملهٔ توافقی بزرگ، تابلوی عادی و قیمت لحظه‌ای بقیهٔ معامله‌گران را به‌هم نریزد.
مثالسهمی روی تابلوی عادی ۵٬۰۰۰ ریال (۵۰۰ تومان) قیمت دارد. اگر بخواهد از راه شرط ارزش بلوکی حساب شود، معامله باید دست‌کم ۲ میلیارد تومان ارزش داشته باشد؛ یعنی دست‌کم ۴ میلیون سهم (۲٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ÷ ۵۰۰) در یک معامله. این رقم برای بیشتر معامله‌گران خرد، چند برابر کل سرمایه‌گذاری‌شان است؛ برای همین معاملهٔ بلوکی بیشتر بین سهامداران عمده، صندوق‌ها و نهادی‌ها رخ می‌دهد.
حد نصاب معاملهٔ عمده روی درصدی از کل سهام شرکت تعریف می‌شود، نه روی حجم یا ارزش مطلق. این درصد بسته به بازار و تعداد سهام شرکت فرق می‌کند و معمولاً بین حدود ۱٪ تا ۵٪ سهام شرکت است؛ شرکت‌های بزرگ‌تر آستانهٔ درصدی پایین‌تری دارند. عدد دقیق را هر بار در آگهی عرضه ببین.
فرق مهم‌تر در فرایند است: معاملهٔ عمده با یک آگهی عرضهٔ عمومی از چند روز قبل و با تاریخ، قیمت پایه، شرایط و حجم عرضه شروع می‌شود تا هر خریدار واجد شرایطی بتواند شرکت کند. معاملهٔ بلوکی تشریفات سبک‌تری دارد: با درخواست کارگزار و تأیید بورس، در زمان کوتاه‌تری انجام می‌شود.
| ویژگی | معاملهٔ بلوکی | معاملهٔ عمده |
|---|---|---|
| حد نصاب (بورس تهران) | حجم ≥ ۵۰ برابر سقف سفارش عادی، یا ارزش ≥ ۲ میلیارد تومان | درصدی از کل سهام شرکت (معمولاً ۱٪ تا ۵٪، بسته به بازار و اندازهٔ شرکت) |
| اطلاع‌رسانی پیشین | تشریفات سبک، با درخواست کارگزار | آگهی عرضهٔ عمومی از چند روز قبل، با تاریخ و قیمت پایه |
| هدف رایج | نقل‌وانتقال سریع حجم بزرگ | واگذاری بلوک مدیریتی یا سهام دولتی |
| نشانهٔ تابلو | نماد با پسوند «۲» | نماد با پسوند «۴» و آگهی عرضه |
نه، این دو مکانیزم کاملاً متفاوتند. معاملهٔ بلوکی در بازاری جدا و با ثبت رسمی انجام می‌شود؛ کد به کد در همان بازار عادی و بین کدهای معاملاتی مختلف اتفاق می‌افتد، بدون هیچ برچسب یا بازار جداگانه‌ای، و همین ابهامش را می‌سازد. معاملهٔ بلوکی شفاف است چون معلوم است چه حجمی با چه قیمتی جابه‌جا شده؛ کد به کد مبهم است چون تابلو نمی‌گوید پشت دو کد یک نفر است یا دو نفر.
نکتهقیمت معاملهٔ بلوکی می‌تواند از قیمت تابلوی عادی همان روز فاصله بگیرد، هم بالاتر و هم پایین‌تر. چون توافقی است، ممکن است یک صرف مدیریتی (برای انتقال کنترل شرکت) رویش باشد یا یک تخفیف نقدشوندگی (برای فروشنده‌ای که سریع به پول نقد نیاز دارد). این فاصله به‌تنهایی نشانهٔ گران یا ارزان‌بودن نماد روی تابلوی عادی نیست.
خود معاملهٔ بلوکی را روی نماد با پسوند «۲» در سایت شرکت مدیریت فناوری بورس تهران (TSETMC) یا گزارش روزانهٔ بورس می‌بینی؛ سایت «بازار باشه» ابزار جداگانه‌ای برای رصد لحظه‌ای بازار بلوک ندارد. آنچه سایت نشان می‌دهد اثر پایین‌دستی این معاملات روی مالکیت است: وقتی یک بلوک بین دو سهامدار عمده رد و بدل می‌شود، همان جابه‌جایی در تغییر دارایی سهامداران عمده دیده می‌شود.
ابزار تحرک سهامداران عمده، تغییر دارایی سهامداران عمدهٔ کل بازار را در یک پنجرهٔ پنج‌روزه جمع می‌کند و بر درصد تغییر مرتب می‌کند، نه تعداد خام سهم. یعنی اگر معاملهٔ بلوکی امروز سهم یک سهامدار عمده را عوض کند، ردش را چند روز بعد آن‌جا می‌بینی، نه یک نماد بلوکی زنده روی تابلو.
روی گزارش‌های رسمی بورس، حجم بازار بلوک جدا از حجم بازار عادی ثبت می‌شود؛ برای همین اندیکاتورهایی که حجم روزانهٔ تابلوی عادی را می‌خوانند (مثل حجم تعادلی یا مقایسه با میانگین حجم)، حجم بلوک را نمی‌بینند.
از نظر قانونی محدودیت خاصی برای نوع سرمایه‌گذار وجود ندارد، ولی چون آستانهٔ حجم و ارزش بالاست، در عمل بیشتر بین سهامداران عمده، صندوق‌ها و نهادی‌ها اتفاق می‌افتد، نه معامله‌گر خرد معمولی.
چون معاملهٔ بلوکی نیازی به برنامهٔ زمانی ثابت ندارد؛ فقط وقتی دو طرف روی حجم، قیمت و زمان توافق کنند رخ می‌دهد. نبودش در یک روز به این معنی نیست که چیزی مشکوک است، فقط یعنی آن روز چنین توافقی شکل نگرفته.
به‌تنهایی نه. یک بلوک بزرگ می‌تواند جابه‌جایی بین دو صندوق هم‌گروه باشد یا واگذاری سهم مدیریتی؛ بدون دانستن طرفین معامله، نمی‌شود از حجم آن جهت‌گیری قطعی گرفت. اگر بعد از یک بلوک بزرگ، تغییر دارایی سهامداران عمده را هم ببینی، تصویر کامل‌تری داری.