قیمت طلا در ایران دو پایه دارد و نه بیشتر: انس جهانی طلا که به دلار اعلام می‌شود و نرخ دلار آزاد که به تومان است. قیمت هر گرم طلای خالص یعنی انس جهانی ضرب‌در دلار آزاد، تقسیم بر ۳۱٫۱۰۳۵ که تعداد گرم طلای خالص در هر انس است. طلای ۱۸ عیار سه‌چهارم همین عدد است و هر سکه به اندازهٔ وزن خالصش چند برابر آن. هر خبری که قیمت طلای داخل را تکان می‌دهد، از یکی از همین دو مسیر عبور می‌کند.
با یک ضرب و یک تقسیم. انس (اونس تروا) واحد جهانی طلاست و برابر ۳۱٫۱۰۳۵ گرم طلای خالص. پس:
قیمت گرم طلای ۲۴ عیار (تومان) = انس جهانی (دلار) × دلار آزاد (تومان) ÷ ۳۱٫۱۰۳۵
همین عدد پایهٔ همه‌چیز است: طلای ۱۸ عیار، سکه، شمش، گواهی سپرده و حتی ارزش دارایی صندوق‌های طلا همگی از همین گرم خالص ساخته می‌شوند. صفحهٔ «حباب طلا و سکه» بازار باشه دقیقاً همین رابطه را پیاده کرده است.
مثالفرض کن انس جهانی ۲٬۴۰۰ دلار و دلار آزاد ۹۰٬۰۰۰ تومان باشد. آن‌وقت هر گرم طلای ۲۴ عیار می‌شود ۲٬۴۰۰ × ۹۰٬۰۰۰ ÷ ۳۱٫۱۰۳۵، یعنی حدود ۶٬۹۴۴٬۶۰۰ تومان. گرم طلای ۱۸ عیار سه‌چهارم آن است: حدود ۵٬۲۰۸٬۴۰۰ تومان. سکهٔ تمام با ۷٫۳۲ گرم طلای خالص هم ارزش ذاتی حدود ۵۰٬۸۳۳٬۰۰۰ تومان دارد. این ارقام فرضی‌اند و فقط برای تمرین فرمول‌اند، نه قیمت روز.
عیار درجهٔ خلوص طلاست و در ایران با مقیاس هزار بیان می‌شود. عیار ۷۵۰ یعنی در هر ۱٬۰۰۰ گرم فلز، ۷۵۰ گرم طلای خالص است؛ پس ضریب خلوصش ۰٫۷۵ می‌شود. بقیهٔ وزن، فلزهای دیگری مثل مس و نقره است که برای استحکام اضافه می‌شوند.
| عنوان | عیار | ضریب خلوص | کجا دیده می‌شود |
|---|---|---|---|
| طلای ۲۴ عیار | ۹۹۹ | حدود ۱ | مبنای قیمت جهانی، محاسبهٔ ارزش ذاتی |
| شمش طلای بورس کالا | ۹۹۵ | ۰٫۹۹۵ | گواهی سپردهٔ شمش طلا |
| سکهٔ بهار آزادی و امامی | ۹۰۰ | ۰٫۹ | همهٔ سکه‌های بانکی |
| طلای ۱۸ عیار | ۷۵۰ | ۰٫۷۵ | زیورآلات و «گرم طلا»ی بازار |
پس وقتی می‌گویند «گرم طلا»، منظور در بازار ایران معمولاً گرم ۱۸ عیار است، نه طلای خالص. اگر این دو را جابه‌جا بگیری، عددت یک‌چهارم تا یک‌سوم خطا دارد.
عامل‌های جهانی، که تقریباً هیچ‌کدام به اقتصاد ایران ربطی ندارند. مهم‌ترین‌هایشان:
عامل‌های داخلی. در بلندمدت، رشد نقدینگی و تورم مسیر دلار را می‌سازند؛ در کوتاه‌مدت، انتظارات و اخبار سیاسی و میزان عرضهٔ ارز صادراتی نوسان می‌آورند. رابطهٔ بلندمدت دلار با تورم را در دلار و تورم: رابطهٔ بلندمدت باز کرده‌ایم و فرق نرخ آزاد با نرخ مرکز مبادله را در بازار دلار: آزاد، مرکز مبادله و حواله.
یک نکتهٔ مهم: مبنای قیمت طلا و سکه در بازار داخلی، دلار آزاد است، نه نرخ مرکز مبادله. همین است که وقتی دلار آزاد پرش می‌کند، قیمت طلا همان روز واکنش نشان می‌دهد.
در بیشتر دوره‌ها دلار، چون نوسان درصدی دلار آزاد معمولاً از نوسان انس بزرگ‌تر است؛ هرچند در سال‌هایی که انس جهش کرده، سهم انس هم کم نبوده. اما چون این دو در هم ضرب می‌شوند، اثرشان جمع نمی‌شود بلکه در هم می‌پیچد.
مثالاگر انس ۵٪ بالا برود و دلار ثابت بماند، طلای داخل هم ۵٪ بالا می‌رود. اگر دلار ۲۰٪ بالا برود و انس ثابت بماند، طلا ۲۰٪ بالا می‌رود. اگر هر دو با هم اتفاق بیفتند، رشد طلا ۲۵٪ نیست بلکه حدود ۲۶٪ است، چون ۱٫۰۵ ضرب‌در ۱٫۲۰ می‌شود ۱٫۲۶.
نتیجهٔ عملی این است که بدترین حالت برای دارندهٔ طلا هم‌زمانی افت انس با آرام‌شدن دلار است، و بهترین حالت هم‌زمانی رشد هر دو.
چون سه چیز به قیمت پایه اضافه می‌شود: اجرت ساخت، سود فروشنده و مالیات بر ارزش افزوده. طبق قانون فعلی مالیات بر ارزش افزوده، اصل طلا از این مالیات معاف است و مالیات فقط روی اجرت و سود فروشنده حساب می‌شود.
قیمت زیورآلات = وزن × قیمت گرم ۱۸ عیار + اجرت ساخت + سود فروشنده + ارزش افزودهٔ اجرت و سود
اجرت ساخت برای هر مدل فرق می‌کند و همان است که هنگام فروش برنمی‌گردد. برای همین زیورآلات ابزار سرمایه‌گذاری خوبی نیست؛ راه‌های کم‌هزینه‌تر را در صندوق طلا، گواهی سپرده یا طلای فیزیکی؟ مقایسه کرده‌ایم.
هشداردر سکه و مصنوعات، یک جزء چهارم هم هست که در هیچ فرمولی نوشته نمی‌شود: حباب. حباب همان مقداری است که هیجان بازار روی ارزش ذاتی گذاشته و با آرام‌شدن بازار جمع می‌شود. حسابش در حباب سکه و طلا را چطور حساب کنیم؟ آمده است.
بله. انس تروا که واحد فلزات گران‌بهاست ۳۱٫۱۰۳۵ گرم است، ولی اونس وزنی معمولی حدود ۲۸٫۳۵ گرم. در همهٔ محاسبه‌های طلا باید عدد ۳۱٫۱۰۳۵ را بگذاری.
بله، دقیقاً به همان نسبت. رابطه ضربی است، پس درصد تغییر انس مستقیم به قیمت ریالی منتقل می‌شود؛ مگر اینکه هم‌زمان حباب کم یا زیاد شود.
چون مظنهٔ آبشده بر مبنای مثقال اعلام می‌شود، نه گرم، و هر مثقال ۴٫۶۰۸ گرم است. ضمن اینکه مظنه معمولاً برای طلای ۱۷ عیار (۷۰۵) گفته می‌شود و عیار هر قطعهٔ آبشده هم جداگانه اعلام می‌شود، پس عدد خامش با گرم ۱۸ عیار قابل مقایسهٔ مستقیم نیست.
چون انس جهانی در بازارهای بین‌المللی معامله می‌شود و ساعت کارش با ایران یکی نیست. قیمت «تئوریک» طلای داخل با حرکت انس به‌روز می‌شود، حتی وقتی معامله‌ای در بازار داخلی انجام نمی‌شود.