بازار دلار: آزاد، مرکز مبادله و حواله
در ایران یک «قیمت دلار» وجود ندارد؛ چند نرخ موازی هست که هرکدام کار خودش را می‌کند. نرخ بازار آزاد قیمت اسکناس در معاملات خرد است و مرجع قیمت‌گذاری طلا و سکه. نرخ مرکز مبادلهٔ ارز و طلای ایران نرخ ارز تجاری است و صادرکننده و واردکننده با آن کار می‌کنند. حواله یعنی انتقال بانکی ارز و اسکناس یعنی ارز فیزیکی، و این دو حتی در یک بازار هم نرخ یکسانی ندارند. تا وقتی ندانی دربارهٔ کدام نرخ حرف می‌زنی، هیچ تحلیلی دربارهٔ اثر دلار درست نیست.
«دلار آزاد» دقیقاً چه نرخی است؟
نرخ خرید و فروش اسکناس دلار در معاملات خرد بازار. هیچ نهادی آن را تعیین نمی‌کند؛ از عرضه و تقاضای روزانه درمی‌آید و به اخبار سیاسی، انتظارات تورمی و میزان اسکناس در دسترس واکنش نشان می‌دهد.
این همان نرخی است که قیمت طلا و سکه در بازار داخلی با آن ساخته می‌شود. وقتی می‌گوییم ارزش ذاتی یک سکه برابر است با انس جهانی ضرب‌در دلار تقسیم بر ۳۱٫۱۰۳۵ ضرب‌در وزن خالص، آن دلار، دلار آزاد است. مسیر کامل این محاسبه در قیمت طلای ایران از کجا می‌آید؟ آمده است.
سری تاریخی دلار آزاد در بازار باشه از یک بایگانی عمومی و رایگان خوانده می‌شود که از مهر ۱۳۹۱ به بعد را پوشش می‌دهد و ارقامش به تومان است. یعنی نمودار بلندمدت دلار در این سایت داده‌ای است با منبع باز، نه برآورد داخلی.
مرکز مبادلهٔ ارز و طلای ایران چه می‌کند؟
بازار ارز تجاری کشور را اداره می‌کند. صادرکننده‌ها ارز حاصل از صادراتشان را آنجا عرضه می‌کنند و واردکننده‌ها ارز موردنیازشان را آنجا می‌خرند، هر دو از طریق بانک‌ها به‌عنوان کارگزار. معاملات در تالارهای جداگانه انجام می‌شود و نرخ‌ها توافقی اما زیر نظارت بانک مرکزی تعیین می‌شوند.
این مرکز جای سامانهٔ قبلی، یعنی نیما، را گرفت. تفاوت مهم این بود که نرخ نیما عملاً دستوری بود، ولی در مرکز مبادله عرضه‌کننده و خریدار روی نرخ توافق می‌کنند؛ هدف این تغییر کم‌شدن فاصلهٔ نرخ تجاری با بازار آزاد بود، ولی این فاصله هنوز صفر نیست.
نرخ‌های این مرکز کاربرد رسمی هم دارند؛ برای نمونه، بانک‌ها برای تسعیر دارایی‌های ارزی‌شان معمولاً از نرخ حوالهٔ همین مرکز استفاده می‌کنند.
حواله با اسکناس چه فرقی دارد؟
حواله یعنی ارز به‌صورت انتقال بانکی جابه‌جا می‌شود و اسکناس یعنی ارز فیزیکی تحویل داده می‌شود. این دو، دو کالای متفاوت‌اند، نه دو نام برای یک چیز.
اسکناس معمولاً گران‌تر است چون نگه‌داری، جابه‌جایی و تأمینش هزینه دارد و تحریم‌ها آن را دشوارتر می‌کنند. نرخ‌هایی که مرکز مبادله اعلام می‌کند عمدتاً به معاملات حواله در بازار ارز تجاری مربوط‌اند، و نرخ فروش اسکناس در شعب بانک‌ها لزوماً همان نیست.
| نرخ | کجا تعیین می‌شود | چه کسی با آن کار می‌کند | چه چیزی را قیمت می‌زند |
|---|---|---|---|
| بازار آزاد (اسکناس) | عرضه و تقاضای خرد | خانوار، مسافر، بازار طلا | طلا، سکه، کالای وارداتی غیررسمی |
| حوالهٔ مرکز مبادله | تالارهای مرکز مبادله | صادرکننده و واردکننده، بانک‌ها | واردات رسمی، درآمد ارزی شرکت‌ها |
| اسکناس مرکز مبادله و بانک‌ها | شعب و صرافی‌های مجاز | مسافر، دانشجو، مصارف خدماتی | مصارف مشخص و سهمیه‌ای |
کدام نرخ به سود شرکت‌های بورسی می‌رسد؟
نرخ مرکز مبادله، نه نرخ بازار آزاد. یک شرکت صادراتی مثل پتروشیمی یا فولادساز باید ارز حاصل از صادراتش را در چارچوب مقررات بازگشت ارز در مرکز مبادله عرضه کند، و همان‌جا درآمدش به ریال تبدیل می‌شود. پس صورت سود و زیان آن شرکت با نرخ تجاری بسته می‌شود.
نتیجهٔ عملی این است که پرش یک‌شبهٔ دلار آزاد بلافاصله به سود شرکت نمی‌رسد. آنچه سودآوری صادراتی‌ها را جابه‌جا می‌کند، حرکت نرخ تجاری است و سرعت رسیدن نرخ آزاد به آن. جزئیات این زنجیره را در اثر نرخ دلار و نرخ خوراک بر سودآوری نوشته‌ایم.
نکتهفاصلهٔ نرخ آزاد با نرخ تجاری، خودش یک نماگر است. فاصلهٔ زیاد یعنی انتظارات بازار جلوتر از نرخ رسمی حرکت کرده و معمولاً با فشار روی قیمت طلا و دارایی‌های دلاری همراه است. کم‌شدن این فاصله معمولاً نشانهٔ آرام‌شدن انتظارات است.
چرا این تفاوت در بورس کالا خودش را نشان می‌دهد؟
چون قیمت پایهٔ فلزات پایه در بورس کالا، مثل مس و روی و آلومینیوم، با نرخ مرکز مبادله بسته می‌شود. وقتی حباب این کالاها را نسبت به دلار آزاد حساب کنی، عددی منفی درمی‌آید؛ نه به این دلیل که ارزان‌اند، بلکه چون مبنای قیمت‌گذاری‌شان نرخ پایین‌تری بوده است.
برای همین تابلوی گواهی سپردهٔ بازار باشه ستون «دلار محاسباتی» دارد: نشان می‌دهد بازار هر ورقه را با چه نرخ دلاری قیمت‌گذاری کرده، و همان‌جا معلوم می‌شود که عدد منفی خطا نیست. مفهومش را در دلار محاسباتی چیست؟ باز کرده‌ایم.
پرسش‌های پرتکرار
چرا نرخ‌های مختلف با هم یکی نمی‌شوند؟
چون بازارهایشان جداست: خریدار، فروشنده، مقررات و هزینهٔ تأمین در هرکدام فرق می‌کند. هرچه محدودیت‌ها کمتر و عرضه آزادتر باشد، فاصلهٔ نرخ‌ها کمتر می‌شود؛ ولی تا وقتی مقررات بازگردانی ارز و سهمیه‌بندی مصارف برقرار است، فاصله به صفر نمی‌رسد.
مبنای قیمت طلا و سکه کدام نرخ است؟
نرخ بازار آزاد. محاسبهٔ ارزش ذاتی و حباب در بازار باشه هم با همین نرخ انجام می‌شود تا با واقعیت خرید و فروش داخلی بخواند.
«ارز نیمایی» هنوز وجود دارد؟
آن نام مربوط به سامانهٔ قبلی است و معاملات ارز تجاری به مرکز مبادلهٔ ارز و طلای ایران منتقل شده است. هنوز در گفت‌وگوهای روزمره و گزارش‌ها به نرخ ارز تجاری «نیمایی» گفته می‌شود، ولی مرجع رسمی امروز مرکز مبادله است.
کدام نرخ برای محاسبهٔ بازده سرمایه‌گذاری من درست است؟
نرخی که واقعاً با آن می‌خری و می‌فروشی. برای فرد حقیقی که اسکناس یا طلا می‌خرد، این همان نرخ بازار آزاد است. نرخ تجاری برای تحلیل سود شرکت‌ها به کار می‌آید، نه برای محاسبهٔ بازده شخصی.
خلاصه
- در ایران چند نرخ ارز موازی وجود دارد و هرکدام بازار و کاربرد خودش را دارد.
- نرخ بازار آزاد قیمت اسکناس است و مرجع قیمت‌گذاری طلا و سکه.
- مرکز مبادلهٔ ارز و طلای ایران بازار ارز تجاری است و جای سامانهٔ نیما را گرفته؛ نرخ‌هایش عمدتاً حواله‌اند.
- درآمد ارزی شرکت‌های بورسی با نرخ تجاری به ریال تبدیل می‌شود، نه با نرخ آزاد.
- فاصلهٔ نرخ آزاد با نرخ تجاری خودش نماگر انتظارات است و در حباب فلزات بورس کالا دیده می‌شود.