بازار سرمایهٔ ایران یک شرکت نیست، مجموعه‌ای از نهادهاست که هر کدام یک کار مشخص دارند: سازمان بورس قانون‌گذار و ناظر است، بورس‌ها (تهران، فرابورس، کالا، انرژی) محل انجام معامله‌اند، شرکت سپرده‌گذاری مرکزی مالکیت و پول را تسویه می‌کند و کارگزاری تنها راه قانونی دسترسی تو به این ساختار است. دانستن این تقسیم کار یعنی هر وقت مشکلی پیش آمد، بدانی سراغ چه کسی بروی.
شورای عالی بورس و اوراق بهادار سیاست‌گذار است و سازمان بورس و اوراق بهادار مجری و ناظر. سازمان بورس یک نهاد عمومی غیردولتی است که به شرکت‌ها اجازهٔ ورود به بازار می‌دهد، به کارگزاری‌ها و صندوق‌ها مجوز می‌دهد، دستورالعمل‌ها را تصویب می‌کند و با تخلف‌ها برخورد می‌کند.
هر عددی که در این مقاله‌ها می‌بینی (دامنهٔ نوسان، کارمزد، ساعت بازار) در نهایت مصوبهٔ همین ساختار است و می‌تواند تغییر کند. برای همین هرجا لازم بوده، تاریخ مصوبه را هم آورده‌ایم.
چهار بورس رسمی داریم و هر کدام بازار خودش را دارد:
| نهاد | چه معامله می‌شود | برای تو یعنی چه |
|---|---|---|
| بورس اوراق بهادار تهران | سهم شرکت‌های بزرگ‌تر و جاافتاده‌تر، صندوق‌ها، اوراق | تابلوی اصلی بازار سهام |
| فرابورس ایران | سهم شرکت‌های با شرایط پذیرش ساده‌تر، بازار پایه، ابزارهای نوین | نمادهای کوچک‌تر و پرریسک‌تر |
| بورس کالای ایران | فولاد، پتروشیمی، زعفران، گواهی سپردهٔ طلا و سکه، قرارداد آتی | خرید طلا و کالا بدون انبارداری |
| بورس انرژی ایران | برق، فرآورده‌های نفتی، سلف موازی | بیشتر برای فعالان صنعت |
تفاوت بورس و فرابورس فقط اسم نیست؛ شرایط پذیرش، شفافیت و ریسک نمادها فرق می‌کند و این را در بورس، فرابورس و بازار پایه باز کرده‌ایم.
در شرکت سپرده‌گذاری مرکزی اوراق بهادار و تسویهٔ وجوه. این شرکت دفتر مالکیت کل بازار است: بعد از هر معامله، سهم از کد معاملاتی فروشنده به کد معاملاتی خریدار منتقل می‌شود و پول هم طبق چرخهٔ تسویه جابه‌جا می‌شود.
دو چیز مهم از همین‌جا می‌آید. اول، سهم تو به نام خودت ثبت است نه به نام کارگزاری، پس ورشکستگی یا تعطیلی یک کارگزاری مالکیت تو را از بین نمی‌برد. دوم، سود نقدی مجامع و پول فروش از همین مسیر به حساب بانکی ثبت‌شدهٔ تو در سجام می‌رسد.
در میانهٔ این مسیر یک بازیگر پشت‌صحنه هم هست: شرکت مدیریت فناوری بورس تهران که سامانهٔ معاملات و سایت tsetmc را اداره می‌کند. هر عددی که در تابلوخوانی می‌بینی از همین‌جا منتشر می‌شود.
مثالساعت ۱۰ صبح سفارش خرید ۵ میلیون تومانی می‌گذاری. کارگزاری قدرت خرید و اعتبار کد بورسی‌ات را چک می‌کند و سفارش را می‌فرستد. سامانهٔ معاملات آن را در صف خرید همان نماد، پشت سفارش‌های با قیمت بالاتر و سفارش‌های هم‌قیمت زودتر، می‌نشاند. به‌محض رسیدن فروشنده، معامله ثبت می‌شود، سهم همان روز در پرتفوی‌ات می‌نشیند و مالکیت در سپرده‌گذاری مرکزی به نام تو می‌خورد.
کارگزاری واسطهٔ دارای مجوز است: کد بورسی می‌گیرد، سامانهٔ معاملات آنلاین می‌دهد، سفارش را به بورس می‌فرستد و کارمزد مصوب را برمی‌دارد. نرخ کارمزد را کارگزاری تعیین نمی‌کند، پس بین کارگزاری‌ها رقابت قیمتی روی کارمزد وجود ندارد و تفاوتشان در کیفیت سامانه، پشتیبانی، اعتبار معاملاتی و اپ است. معیارهای انتخاب را در کارگزاری را چطور انتخاب کنی؟ آورده‌ایم.
چیزی که نباید از کارگزار انتظار داشته باشی، تضمین سود یا مدیریت پول توست. اگر می‌خواهی کسی حرفه‌ای برایت تصمیم بگیرد، ابزار قانونی‌اش «سبدگردانی» و «صندوق سرمایه‌گذاری» است که هر دو مجوز جدا از سازمان بورس دارند.
هشدارهر شخص یا کانالی که خودش پول تو را بگیرد و «معامله کند» بدون مجوز سبدگردانی، خارج از چارچوب قانونی کار می‌کند. پول سرمایه‌گذاری در بازار سرمایه همیشه از حساب خودت و با کد بورسی خودت جابه‌جا می‌شود.
جز کارگزاری، چند نهاد دیگر هم زیر نظر سازمان بورس کار می‌کنند و ممکن است مستقیم با آن‌ها سر و کار پیدا کنی: شرکت‌های سبدگردان که با قرارداد رسمی سبد اختصاصی تو را مدیریت می‌کنند، صندوق‌های سرمایه‌گذاری که پول جمعی را در سبد مشترک می‌گذارند، شرکت‌های تأمین سرمایه که عرضهٔ اوراق و افزایش سرمایه را سازمان می‌دهند و مشاوران سرمایه‌گذاری که تحلیل ارائه می‌کنند.
سامانهٔ ثبت‌نام و احراز هویت مشتریان هم «سجام» است که پیش‌نیاز همهٔ این‌هاست؛ مسیر کامل ثبت‌نام در ثبت‌نام در سجام آمده است.
مرجع رسیدگی، سازمان بورس و اوراق بهادار است و برای اختلاف‌های حقوقی هم هیئت داوری بازار سرمایه وجود دارد. اول شکایت را در خود کارگزاری ثبت کن و اگر پاسخ نگرفتی، از مسیر سازمان پیگیری کن.
مال خودت است و یکی بیشتر نداری. با همان کد می‌توانی در چند کارگزاری حساب داشته باشی؛ فقط برای فروش سهمی که قبلاً خریده‌ای باید «کارگزار ناظر» آن نماد را تغییر بدهی.
شرایط پذیرش فرق می‌کند: سابقهٔ سودآوری، میزان سرمایه، درصد سهام شناور و شفافیت اطلاعات. شرکتی که هنوز به شرایط بورس نرسیده یا می‌خواهد سریع‌تر وارد بازار شود، از فرابورس شروع می‌کند.
tsetmc رسمی است؟بله، تابلوی رسمی معاملات است و شرکت مدیریت فناوری بورس تهران آن را منتشر می‌کند. داده‌های تابلوخوانی «بازار باشه» هم از همین منبع رسمی می‌آید.