بورس تهران و فرابورس هر دو بازار رسمی و زیر نظر سازمان بورس‌اند؛ تفاوتشان در سختی شرایط پذیرش است. شرکتی که سابقهٔ سودآوری، اندازه و شفافیت لازم را دارد در بورس پذیرفته می‌شود و شرکتی که هنوز به آن شرایط نرسیده یا می‌خواهد سریع‌تر وارد بازار شود، از فرابورس شروع می‌کند. «بازار پایه» هم بخشی از فرابورس است برای شرکت‌هایی که اصلاً پذیرش نشده‌اند و به همین دلیل پرریسک‌ترین بخش بازار سهام است.
شرایط ورود و میزان شفافیتی که از شرکت خواسته می‌شود. در بورس تهران، شرکت باید سابقهٔ چندسالهٔ سودآوری، حداقل سرمایهٔ مشخص، درصدی سهام شناور آزاد و صورت‌های مالی حسابرسی‌شده داشته باشد. در فرابورس همین شرط‌ها هست ولی سبک‌تر، و فرایند پذیرش سریع‌تر است.
| ویژگی | بورس تهران | فرابورس ایران |
|---|---|---|
| شرایط پذیرش | سخت‌گیرانه‌تر (سابقهٔ سودآوری و سرمایهٔ بیشتر) | ساده‌تر و سریع‌تر |
| ساختار | بازار اول (تابلوی اصلی و فرعی) و بازار دوم | پنج بازار، از بازار اول تا بازار پایه |
| اندازهٔ شرکت‌ها | بیشتر شرکت‌های بزرگ و شناخته‌شده | از شرکت بزرگ تا شرکت خیلی کوچک |
| شفافیت اطلاعات | بالاتر | در بازارهای اول و دوم نزدیک به بورس، در پایه کمتر |
| نقدشوندگی | معمولاً بیشتر | متغیر؛ در نمادهای کوچک کم |
نکتهٔ مهم برای تو: قواعد معامله (ساعت بازار، کارمزد، تسویهٔ دو روزه و در شهریور ۱۴۰۵ دامنهٔ نوسان ۳٪±) در بازار اول و دوم هر دو تقریباً یکسان است و از یک حساب کارگزاری به هر دو دسترسی داری. تفاوت اصلی در کیفیت شرکت‌ها است و قواعد متفاوت از بازار پایه شروع می‌شود.
دو بازار و سه تابلو. بازار اول دو تابلو دارد: تابلوی اصلی برای شرکت‌های بزرگ‌تر با شرایط سخت‌تر و تابلوی فرعی یک پله پایین‌تر. بازار دوم برای شرکت‌هایی است که هنوز شرایط بازار اول را ندارند ولی پذیرفته‌شدهٔ بورس‌اند.
این تقسیم‌بندی برای تو یک معنی عملی دارد: شرکت‌های تابلوی اصلی معمولاً بزرگ‌ترند، معاملات روزانهٔ بیشتری دارند و راحت‌تر نقد می‌شوند.
پنج بازار، که از نظر ریسک با هم زمین تا آسمان فرق دارند:
چون شرکت‌هایش پذیرش‌شدهٔ هیچ بورسی نیستند و کیفیت اطلاعاتشان پایین‌تر است. بازار پایه بر اساس وضعیت افشای اطلاعات و سلامت مالی شرکت سه تابلو دارد:
| تابلو | چه شرکت‌هایی | دامنهٔ نوسان |
|---|---|---|
| زرد | شرکت‌هایی با وضعیت افشا و مالی بهتر | ۳٪± |
| نارنجی | شرکت‌هایی که در افشای اطلاعات کوتاهی کرده‌اند یا حسابرس به صورت‌های مالی‌شان ایراد جدی گرفته | ۲٪± |
| قرمز | شرکت‌هایی با مشکل جدی، مثل زیان انباشتهٔ سنگین یا نبود صورت مالی حسابرسی‌شده | ۱٪± |
این دامنه‌های تنگ ظاهراً محافظه‌کارانه‌اند ولی در عمل کار را سخت‌تر می‌کنند: نماد به‌راحتی در صف خرید یا فروش قفل می‌شود و روزها امکان فروش پیدا نمی‌کنی. به همین دلیل فرابورس از ۴ مهر ۱۴۰۵ «ضریب صف» را به فرمول حجم مبنای بازار پایه اضافه می‌کند تا قفل‌شدگی کمتر شود؛ ماجرا را در حجم مبنا و قیمت پایانی خوانده‌ای.
هشداربیشتر داستان‌های «سهم چند برابر شد» و «پولم گیر کرد» مربوط به همین بازار است. حداقل ارزش هر سفارش خرید در بازار پایه هم ۵ میلیون تومان است، ده برابر بورس و فرابورس. نماد پایهٔ قرمز می‌تواند هفته‌ها بدون خریدار بماند. اگر تازه‌کاری، بازار پایه را کنار بگذار.
مطمئن‌ترین راه، خواندن خود تابلو است: در صفحهٔ هر نماد در سامانهٔ رسمی معاملات، نام بازار و تابلو نوشته شده و در سامانهٔ کارگزاری‌ها هم کنار نام نماد می‌آید. نقشهٔ بازار «بازار باشه» هم نمادها را به تفکیک بازار و صنعت نشان می‌دهد.
حرف اول نماد معمولاً از نام صنعت می‌آید، نه از نام بازار: «خ» برای خودرویی‌ها، «ف» برای فلزی‌ها، «ش» برای شیمیایی و پالایشی، «و» برای بانک‌ها و شرکت‌های سرمایه‌گذاری، «س» برای سیمانی‌ها، «د» برای دارویی‌ها. حرف «ح» در انتهای نماد هم یعنی حق تقدم همان سهم، نه خود سهم.
مثالفرض کن دو نماد را مقایسه می‌کنی: نماد الف در تابلوی اصلی بورس با میانگین روزانه ۵۰ میلیارد تومان معامله، و نماد ب در پایهٔ نارنجی با ۸۰۰ میلیون تومان معامله. اگر ۱۰۰ میلیون تومان در نماد الف بگذاری، فروشش در یک روز مسئله‌ای نیست؛ همان مبلغ در نماد ب معادل چند روز کل معاملات آن نماد است و روز بد بازار، خریداری برایش پیدا نمی‌شود.
تفاوتش ناچیز است: کارمزد خرید در فرابورس حدود یک‌صدم درصد کمتر از بورس است (۰٫۳۶۳۲٪ در برابر ۰٫۳۷۱۲٪) و مالیات فروش در هر دو ۰٫۵٪ ارزش فروش است. جدول کامل در کارمزد و مالیات آمده است.
روش عرضه یکسان است و در هر دو بازار از روش‌های مصوب سازمان بورس استفاده می‌شود؛ فقط شرکت‌های فرابورسی معمولاً کوچک‌ترند. جزئیات در عرضهٔ اولیه.
نه. شاخص کل مربوط به بورس تهران است و فرابورس شاخص جداگانهٔ خودش را دارد. برای همین ممکن است یکی مثبت و دیگری منفی باشد؛ در شاخص کل، هم‌وزن و شاخص صنایع توضیح داده‌ایم.
بله. اگر شرکتی شرایط پذیرش بورس را احراز کند می‌تواند منتقل شود؛ برعکسش هم ممکن است، یعنی شرکتی که تکالیف افشا را انجام ندهد به تابلوی پایین‌تر منتقل می‌شود.