عرضهٔ اولیه یعنی نخستین‌بار که سهم یک شرکت وارد بورس می‌شود و به عموم فروخته می‌شود. سه روش را باید بشناسی: بوک‌بیلدینگ که متقاضیان در یک بازهٔ قیمتی سفارش می‌دهند، واگذاری کامل به صندوق‌ها که کل سهم را صندوق‌های سرمایه‌گذاری می‌خرند، و روش ترکیبی که روش رایج عرضه‌های ۱۴۰۵ است: اول ۷۰ تا ۱۰۰ درصد سهم به صندوق‌ها می‌رسد تا قیمت کشف شود و باقی‌مانده با همان قیمت کشف‌شده بین کدهای حقیقی تقسیم می‌شود.
یک بازهٔ قیمتی اعلام می‌شود و هر فرد دارای کد بورسی و کد معاملات آنلاین، در یک بازهٔ زمانی مشخص (معمولاً چند ساعت در یک روز) با قیمتی داخل این بازه سفارش می‌گذارد. قیمت نهایی از روی تقاضا تعیین می‌شود و سهم بین سفارش‌های معتبر سرشکن می‌شود؛ در عمل بیشتر متقاضیان روی سقف بازه سفارش می‌دهند تا از تخصیص جا نمانند. سقف تعداد سهم هر کد هم در اطلاعیه می‌آید و سفارشی که از این سقف بیشتر باشد معمولاً پذیرفته نمی‌شود.
سه نکتهٔ عملی: هر کد بورسی فقط از یک کارگزاری می‌تواند سفارش بدهد، نه هم‌زمان از چند کارگزاری. باید پیش از شروع بازهٔ سفارش، موجودی کافی در حساب کارگزاری داشته باشی. و خبر عرضه از چهار مسیر می‌رسد: پیام ناظر بازار روی تابلو، اعلان اپ کارگزاری، سایت‌های خبری بورسی و کانال‌های رسمی سازمان بورس.
یعنی کل سهم عرضه‌شده، به‌جای فروش به کدهای حقیقی، به صندوق‌های سرمایه‌گذاری فروخته می‌شود و قیمت هم از رقابت سفارش‌های همین صندوق‌ها درمی‌آید؛ فرد حقیقی مستقیماً در این روش سفارش نمی‌گذارد. کسی که می‌خواهد از رشد احتمالی این نوع عرضه بهره‌مند شود، باید واحد صندوقی را بخرد که در آن عرضه شرکت کرده است.
روش ترکیبی برای این طراحی شد که قیمت عرضه واقعی‌تر باشد. در مرحلهٔ اول ۷۰ تا ۱۰۰ درصد سهام عرضه‌شده به صندوق‌ها واگذار می‌شود و قیمت از رقابت سفارش‌های آن‌ها کشف می‌شود؛ در مرحلهٔ دوم باقی‌مانده با همان قیمت کشف‌شده بین کدهای حقیقی تقسیم می‌شود و تو دیگر لازم نیست سر قیمت رقابت کنی. صندوق‌ها هم معمولاً تا ۹۰ روز اجازهٔ فروش نیمی از سهم خریده‌شده را ندارند تا روزهای اول سهم را یک‌جا نفروشند.
| روش | چه کسی قیمت را کشف می‌کند | سهم کدهای حقیقی |
|---|---|---|
| بوک‌بیلدینگ | تقاضای همهٔ متقاضیان، در بازهٔ قیمتی اعلام‌شده | سرشکن بین سفارش‌های معتبر |
| واگذاری کامل به صندوق‌ها | صندوق‌های سرمایه‌گذاری | هیچ؛ فقط از طریق خرید واحد صندوق |
| ترکیبی | صندوق‌ها (۷۰ تا ۱۰۰ درصد اول) | باقی‌مانده، با قیمت کشف‌شده و سهمیهٔ برابر |
مثالفرض کن در مرحلهٔ دوم یک عرضهٔ ترکیبی، سقف هر کد ۶۰۰ سهم و قیمت کشف‌شده ۱۲٬۰۰۰ ریال (۱٬۲۰۰ تومان) است. ارزش سهمیه‌ات ۶۰۰ × ۱٬۲۰۰ = ۷۲۰٬۰۰۰ تومان می‌شود و کارمزد خرید (حدود ۰٫۳۷٪) نزدیک ۲٬۷۰۰ تومان. پس دست‌کم حدود ۷۲۳ هزار تومان باید پیش از شروع سفارش‌گیری در حسابت باشد.
نکته: انتخاب اینکه یک عرضهٔ خاص با کدام روش انجام شود، بر عهدهٔ سازمان بورس و مشاور عرضه است و از قبل در اطلاعیهٔ عرضه اعلام می‌شود؛ خودت نمی‌توانی روش را انتخاب کنی.
نه، تضمینی در کار نیست. در بسیاری از عرضه‌های گذشته، قیمت عرضه پایین‌تر از تقاضای روزهای اول تعیین شده و در همان روزها رشد دیده شده، ولی این یک قاعدهٔ ثابت نیست؛ بازده هر عرضه به وضعیت کلی بازار، صنعت شرکت و قیمت‌گذاری همان عرضهٔ خاص بستگی دارد.
هشدار«همیشه سود می‌دهد» دربارهٔ هیچ ابزار بورسی، از جمله عرضهٔ اولیه، درست نیست. با همان دقتی که یک سهم عادی را بررسی می‌کنی، صورت‌های مالی و صنعت شرکت تازه‌واردشده را هم ببین.
در هر عرضه، حداقل و حداکثر مبلغ سفارش (سهمیه) جداگانه اعلام می‌شود و بین عرضه‌های مختلف فرق دارد؛ همیشه در اطلاعیهٔ همان عرضه ببین.
سهم موجود بین سفارش‌های معتبر سرشکن می‌شود؛ در نتیجه ممکن است سهمیهٔ نهایی هر نفر خیلی کمتر از سقف اعلام‌شده باشد.
کارمزد خرید عرضهٔ اولیه هم مشمول همان نرخ‌های عمومی کارمزد سهام است؛ جدول کامل در کارمزد و مالیات معاملات آمده.
از همان روز بازگشایی رسمی نماد در بورس، طبق اطلاعیهٔ سازمان بورس؛ تا آن روز سهم در پرتفویت هست ولی امکان فروش ندارد.