دامنهٔ نوسان یعنی سقف و کف قیمتی که یک نماد در یک روز معاملاتی می‌تواند تا آن‌جا حرکت کند؛ بیرون از این بازه هیچ معامله‌ای ثبت نمی‌شود. در شهریور ۱۴۰۵ دامنهٔ سهم و حق تقدم در بورس تهران و بازار اول و دوم فرابورس ۳٪± نسبت به قیمت پایانی دیروز است؛ محدودیتی که از مرداد ۱۴۰۳ برقرار مانده. دامنهٔ عادی مصوب ۷٪± بود و این عدد ممکن است دوباره تغییر کند. صندوق‌ها و سه تابلوی بازار پایه عدد خودشان را دارند. این عدد در سال‌های اخیر بارها عوض شده، پس همیشه قبل از سفارش، رقم روز را روی تابلو ببین.
یعنی قیمت هر معامله باید داخل بازه‌ای بماند که از قیمت پایانی دیروز حساب می‌شود. اگر قیمت پایانی دیروز یک سهم ۱٬۰۰۰ تومان بوده و دامنه ۳٪± باشد، امروز هیچ معامله‌ای بالاتر از ۱٬۰۳۰ تومان یا پایین‌تر از ۹۷۰ تومان ثبت نمی‌شود؛ حتی اگر خریدار و فروشنده هر دو راضی باشند.
این قانون مخصوص بازار ایران است؛ بیشتر بازارهای بزرگ دنیا چنین سقف و کف روزانه‌ای ندارند. هدفش آرام‌کردن هیجان است، ولی اثر جانبی هم دارد: وقتی خبر بزرگ‌تر از دامنه باشد، به‌جای یک جهش قیمتی، صف خرید یا فروش تشکیل می‌شود.
طبق جدول به‌روزشده در ۷ شهریور ۱۴۰۵:
| بازار یا ابزار | دامنهٔ نوسان |
|---|---|
| سهم و حق تقدم، بورس تهران | ۳٪± |
| سهم و حق تقدم، فرابورس (بازار اول و دوم) | ۳٪± |
| صندوق‌های سهامی، درآمد ثابت و املاک | ۳٪± |
| صندوق‌های اهرمی | ۴٪± |
| صندوق‌های طلا و نقره | ۱۰٪± |
| بازار پایهٔ زرد | ۳٪± |
| بازار پایهٔ نارنجی | ۲٪± |
| بازار پایهٔ قرمز | ۱٪± |
نکتهاین عدد مصوبهٔ سازمان بورس است، نه قانونی همیشگی. دامنهٔ عادی مصوب سهم ۷٪± و حق تقدم ۱۰٪± بود؛ در مرداد ۱۴۰۳ یک محدودیت موقت آن را به ۱٪± رساند، بعد ۲٪± و از شهریور ۱۴۰۳ به ۳٪± رسید و تا شهریور ۱۴۰۵ برداشته نشده است. در همین شهریور بورس تهران پیشنهاد تازه‌ای برای تغییر دامنه به سازمان بورس فرستاده، پس عدد روز را همیشه روی تابلو یا در اطلاعیهٔ رسمی ببین.
در شهریور ۱۴۰۵ دامنهٔ حق تقدم هم مثل خود سهم ۳٪± است. در دامنهٔ عادی مصوب، حق تقدم دامنهٔ بازتری داشت (۱۰٪± در برابر ۷٪± سهم)، چون قیمتش نسبت به سهم اصلی حساس‌تر است. حق تقدم عملاً حق خرید سهم به قیمت اسمی (۱۰۰ تومان) است، پس قیمتش تقریباً «قیمت سهم منهای ۱۰۰ تومان» می‌شود و هر تغییر سهم، به درصد بزرگ‌تری در حق تقدم تبدیل می‌شود.
مثالسهمی ۲۰۰ تومان قیمت دارد، پس حق تقدمش حدود ۱۰۰ تومان می‌ارزد (۲۰۰ منهای ۱۰۰ تومان قیمت اسمی). اگر سهم ۳٪ یعنی ۶ تومان بالا برود، ارزش حق تقدم هم حدود ۶ تومان بالا می‌رود؛ این ۶ تومان روی ۱۰۰ تومان یعنی ۶٪. با دامنهٔ ۳٪±، حق تقدم زودتر از خود سهم به سقف یا کف می‌رسد و راحت‌تر صف می‌شود.
چون شرکت‌های بازار پایه پذیرش‌نشده و کم‌شفاف‌ترند، سازمان بورس دامنهٔ نوسانشان را عمداً تنگ گرفته تا نوسان روزانه محدود بماند. سه تابلوی بازار پایه هر کدام دامنهٔ خودشان را دارند: زرد ۳٪±، نارنجی ۲٪± و قرمز ۱٪±. بعضی نمادهای پایه، مثلاً آن‌هایی که بازارگردان دارند، ممکن است دامنهٔ متفاوتی داشته باشند. جزئیات این سه تابلو در بورس، فرابورس و بازار پایه چه فرقی دارند؟ آمده.
دامنهٔ تنگ اما اثر جانبی سنگینی دارد: نماد بازار پایه خیلی راحت‌تر از سهم عادی در صف قفل می‌شود. برای کم‌کردن همین قفل‌شدگی، فرابورس «ضریب صف» را به فرمول حجم مبنای بازار پایه اضافه کرده است؛ ماجرایش را در حجم مبنا و قیمت پایانی بخوان.
حرکت چندروزه را. دامنه فقط روی «امروز نسبت به دیروز» است؛ اگر خبری واقعاً بزرگ باشد، سهم می‌تواند چند روز پشت سر هم سقف دامنه را پر کند و در مجموع خیلی بیشتر از ۳٪ رشد کند. دامنهٔ نوسان سرعت حرکت را کم می‌کند، جهتش را عوض نمی‌کند.
نکتهٔ دیگر این است که دامنه را با حجم مبنا قاطی نکنی. دامنه سقف و کف قیمت معامله را تعیین می‌کند و حجم مبنا تعیین می‌کند قیمت پایانی چقدر از این دامنه را واقعاً طی کند.
نمادی که بعد از مجمع یا تغییر سرمایه بازگشایی می‌شود، معمولاً در همان حراج بازگشایی بدون محدودیت دامنهٔ معمول قیمت کشف می‌کند تا فاصلهٔ قیمت قدیم با قیمت تازه یک‌جا جبران شود. جزئیاتش را در توقف و بازگشایی نماد بخوان.
نه همه‌شان. در شهریور ۱۴۰۵ صندوق‌های سهامی، درآمد ثابت و املاک ۳٪±، صندوق‌های اهرمی ۴٪± و صندوق‌های طلا و نقره ۱۰٪± دامنه دارند. قیمت صندوق درآمد ثابت در عمل روزانه خیلی کم تکان می‌خورد و به این سقف نمی‌رسد.
هیچ اشکالی ندارد؛ بیشتر روزها بیشتر نمادها به سقف یا کف نمی‌رسند. دامنه فقط یک محدودیت است، نه هدف.
بله. حراج آغازین ساعت ۹ هم داخل همان دامنهٔ ۳٪± روز است؛ فقط روش تعیین قیمتش با معاملات پیوسته فرق دارد. جزئیاتش در ساعت معاملات و مراحل بازار آمده.