شاخص کل، هم‌وزن و شاخص صنایع چه می‌گویند؟
شاخص کل بورس تهران میانگین وزنی قیمت همهٔ سهم‌های بورس است و وزن هر شرکت به اندازهٔ آن شرکت بستگی دارد. برای همین چند شرکت غول‌پیکر می‌توانند شاخص را سبز کنند در حالی که بیشتر نمادهای بازار قرمزند. شاخص هم‌وزن همین محاسبه را با وزن برابر برای همهٔ شرکت‌ها انجام می‌دهد، پس حال «سهم معمولی بازار» را بهتر نشان می‌دهد. جواب سؤال همیشگی «شاخص مثبت بود ولی سبد من منفی» دقیقاً همین‌جاست.
شاخص کل دقیقاً چه چیزی را اندازه می‌گیرد؟
ارزش کل بازار سهام را نسبت به یک نقطهٔ مبنا. شاخص کل بورس تهران از فروردین ۱۳۶۹ با عدد پایهٔ ۱۰۰ شروع شده و از آن زمان تا امروز، هر تغییری در ارزش بازار شرکت‌ها در همین عدد منعکس شده است.
نام دقیق‌تر شاخص کل «شاخص قیمت و بازده نقدی» است، یعنی جز تغییر قیمت، سود نقدی که شرکت‌ها در مجامع تقسیم می‌کنند هم در آن حساب می‌شود. به همین دلیل شاخص کل در بلندمدت از شاخصی که فقط قیمت را می‌سنجد جلوتر می‌ماند.
عدد شاخص به‌تنهایی معنی خاصی ندارد؛ آنچه مهم است درصد تغییر آن است. اینکه شاخص از دو میلیون به دو میلیون و چهل هزار واحد برسد یعنی بازار ۲٪ رشد کرده، و همین درصد قابل مقایسه با تورم یا بازده طلا و دلار است.
چرا شاخص مثبت است ولی سبد من منفی؟
چون در شاخص کل، وزن هر شرکت به ارزش بازار آن است و چند شرکت بزرگ سهم بسیار بزرگی از کل دارند. اگر یکی از همان غول‌ها بالا برود، شاخص را تنهایی سبز می‌کند.
مثالبازاری فرضی با سه شرکت را در نظر بگیر: شرکت بزرگ با ارزش ۸۰۰ همت، شرکت متوسط با ۱۵۰ همت و شرکت کوچک با ۵۰ همت. امروز شرکت بزرگ ۳٪ رشد می‌کند و آن دو شرکت دیگر هر کدام ۲٪ افت می‌کنند. شاخص کل: (۰٫۸ × ۳٪) + (۰٫۱۵ × منفی ۲٪) + (۰٫۰۵ × منفی ۲٪) = مثبت ۲٪. شاخص هم‌وزن: (۳٪ منهای ۲٪ منهای ۲٪) ÷ ۳ = منفی ۰٫۳۳٪. یعنی تیتر خبر می‌گوید «بورس ۲٪ رشد کرد» در حالی که دو سهم از سه سهم بازار منفی بوده‌اند.
شاخص هم‌وزن چه چیزی اضافه می‌کند؟
نبض اکثریت نمادها را. در شاخص هم‌وزن، بزرگ‌ترین شرکت بازار و کوچک‌ترین آن وزن یکسانی دارند، پس این شاخص به رفتار سهم‌های متوسط و کوچک حساس است، همان‌هایی که معمولاً بخش بزرگ‌تری از سبد سرمایه‌گذار خرد را می‌سازند.
قاعدهٔ عملی: اگر شاخص کل مثبت و هم‌وزن منفی است، پول فقط سراغ چند نماد بزرگ رفته است. اگر هر دو مثبت‌اند، رشد فراگیر است و معمولاً پایدارتر. اگر شاخص کل منفی ولی هم‌وزن مثبت باشد، احتمالاً یک نماد بزرگ خبر بد داشته و بقیهٔ بازار حالش خوب است.
چند شاخص مهم دیگر هم هست؟
بله، و هر کدام برای یک سؤال مشخص ساخته شده‌اند:
| شاخص | چه می‌گوید | کجا به کار می‌آید |
|---|---|---|
| شاخص کل | میانگین وزنی کل بازار بورس تهران | حال کلی بازار و مقایسهٔ بلندمدت |
| شاخص هم‌وزن | میانگین با وزن برابر همهٔ نمادها | فراگیر بودن رشد یا ریزش |
| شاخص صنعت | حال یک صنعت مثل فلزات یا بانک | مقایسهٔ سهم تو با هم‌گروهی‌هایش |
| شاخص ۵۰ شرکت فعال‌تر | نمادهای با بیشترین نقدشوندگی | جایی که پول فعال بازار می‌چرخد |
| شاخص فرابورس | حال بازار فرابورس | برای نمادهای فرابورسی، نه بورسی |
شاخص صنعت از همه کاربردی‌تر است: اگر سهم تو ۵٪ افت کرده ولی کل صنعتش ۶٪ افت کرده، مشکل از شرکت نیست، از صنعت است؛ و برعکس.
شاخص را چطور برای تصمیم‌گیری بخوانم؟
سه استفادهٔ درست دارد و یک استفادهٔ نادرست. استفاده‌های درست: اول، معیار مقایسه. اگر سبدت در یک سال ۲۵٪ بازده داشته و شاخص کل ۴۰٪ رشد کرده، عملکردت از بازار عقب بوده حتی با وجود سود. دوم، سنجش فراگیری با مقایسهٔ شاخص کل و هم‌وزن. سوم، تشخیص صنعت پیشرو با شاخص صنایع.
استفادهٔ نادرست این است که شاخص را سیگنال خرید و فروش روزانه بگیری. شاخص میانگین است و میانگین، دیر می‌چرخد؛ برای تصمیم روی یک نماد باید به خود آن نماد و تابلوی معاملاتش نگاه کنی.
نکتهشاخص کل را با تورم هم بسنج. رشد ۳۰٪ در سالی که تورم ۴۰٪ بوده، به زبان قدرت خرید یعنی عقب‌ماندن، نه سود.
پرسش‌های پرتکرار
«شاخص امروز ۵۰ هزار واحد رشد کرد» یعنی چه؟
یعنی عدد شاخص ۵۰ هزار واحد بالا رفته، ولی عدد واحد به‌تنهایی گمراه‌کننده است. همان رقم وقتی شاخص دو میلیون واحد باشد یعنی ۲٫۵٪ و وقتی شاخص چهار میلیون واحد باشد یعنی ۱٫۲۵٪. همیشه درصد را ببین.
می‌شود روی خود شاخص سرمایه‌گذاری کرد؟
مستقیم نه، ولی صندوق‌های شاخصی سبدی می‌سازند که حرکتش به شاخص نزدیک باشد. جزئیات در صندوق‌های بخشی و شاخصی.
چرا گاهی شاخص کل و شاخص فرابورس خلاف هم حرکت می‌کنند؟
چون ترکیب شرکت‌هایشان فرق دارد؛ شاخص کل سنگین شرکت‌های بزرگ پتروشیمی، فلزی و بانکی است و فرابورس وزن بیشتری به شرکت‌های کوچک‌تر و صنایع دیگر می‌دهد.
تعداد نمادهای مثبت و منفی مهم‌تر است یا شاخص؟
هر دو، و کنار هم. نسبت نمادهای مثبت به منفی همان «عرض بازار» است و وقتی با شاخص هم‌جهت نباشد، هشدار می‌دهد که رشد یا ریزش فراگیر نیست.
خلاصه
- شاخص کل میانگین وزنی بر اساس اندازهٔ شرکت‌هاست و سود نقدی مجامع هم در آن حساب می‌شود.
- شاخص هم‌وزن همهٔ نمادها را برابر وزن می‌دهد و حال سهم متوسط بازار را نشان می‌دهد.
- فاصلهٔ این دو شاخص می‌گوید رشد بازار فراگیر است یا فقط در چند نماد بزرگ.
- شاخص صنعت بهترین معیار برای سنجش سهم توست، نه شاخص کل.
- عدد شاخص مهم نیست؛ درصد تغییر آن در برابر تورم و بازده دارایی‌های دیگر مهم است.