افزایش سرمایه یعنی شرکت تعداد سهامش را زیاد می‌کند، از یکی از چهار محل: آورده نقدی و مطالبات حال‌شدهٔ سهامداران، سود انباشتهٔ سنوات قبل، تجدید ارزیابی دارایی‌ها یا صرف سهام. در سود انباشته و تجدید ارزیابی، سهام جدید رایگان به سهامدار قبلی می‌رسد؛ در آورده نقدی و صرف سهام، سهامدار باید برای سهم جدید پول بدهد. در هر چهار حالت قیمت هر سهم به نسبت سهام جدید تعدیل می‌شود، ولی فقط در آورده نقدی و صرف سهام پول واقعی وارد شرکت می‌شود. قیمت تئوریک بعد از هر افزایش سرمایه از یک فرمول میانگین وزنی ساده بیرون می‌آید که در ادامه با عدد نشانت می‌دهیم.
یعنی «سرمایهٔ ثبت‌شده» شرکت در ادارهٔ ثبت شرکت‌ها بالا می‌رود؛ همان عددی که در صورت‌های مالی به زبان ساده دیدیم زیر ردیف «سرمایه» در ترازنامه می‌نشیند. سرمایهٔ ثبت‌شده برابر است با تعداد سهم ضرب در ارزش اسمی هر سهم (۱٬۰۰۰ ریال)، پس افزایش سرمایه همیشه یعنی تعداد سهم بیشتر می‌شود.
نکتهٔ کلیدی این است که افزایش سرمایه، به‌خودی‌خود، ارزش شرکت را عوض نمی‌کند. کیک به قطعه‌های بیشتری بریده می‌شود؛ اندازهٔ کیک فقط وقتی بزرگ‌تر می‌شود که پول تازه‌ای (آورده نقدی یا صرف سهام) وارد آن شود.
| روش | پول جدید وارد شرکت می‌شود؟ | حق تقدم صادر می‌شود؟ | سهام جدید از کجا می‌آید |
|---|---|---|---|
| آورده نقدی و مطالبات حال‌شده | بله | بله | سهامدار به ازای هر سهم جدید، ارزش اسمی (۱٬۰۰۰ ریال) را واریز می‌کند |
| سود انباشته (سهام جایزه) | خیر | خیر | بخشی از سود انباشتهٔ سنوات قبل به سرمایه تبدیل می‌شود |
| تجدید ارزیابی دارایی‌ها | خیر | خیر | افزایش ارزش دفتری زمین، ساختمان یا ماشین‌آلات به سرمایه تبدیل می‌شود |
| صرف سهام | بله (به قیمتی بالاتر از اسمی) | معمولاً بله (گاهی عرضهٔ عمومی) | سهامدار به قیمتی بالاتر از ۱٬۰۰۰ ریال می‌خرد؛ مابه‌التفاوت به اندوختهٔ صرف سهام می‌رود |
در روش‌های دوم و سوم جدول (سود انباشته و تجدید ارزیابی)، سهام جدید خودکار به حساب سهامداری هر سهامدار واریز می‌شود (سهام جایزه). در روش آورده نقدی و روش صرف سهام، به‌جایش «حق تقدم» صادر می‌شود که خودت باید دربارهٔ آن تصمیم بگیری.
نکتهتجدید ارزیابی معمولاً با فاصلهٔ چندساله اتفاق می‌افتد، نه هر سال؛ چون فقط وقتی ارزش دفتری دارایی از ارزش روز عقب افتاده باشد (مثلاً زمینی که سال‌ها پیش خریداری شده) معنا دارد.
حق تقدم اوراقی است که فقط در افزایش سرمایه از محل آورده نقدی یا صرف سهام صادر می‌شود و به سهامدارانی تعلق می‌گیرد که در تاریخ مجمع فوق‌العادهٔ تصویب‌کننده، سهامدار بوده‌اند. نماد آن همان نماد اصلی به‌علاوهٔ حرف «ح» است و روی تابلوی بورس، مثل یک سهم عادی، معامله می‌شود. در شهریور ۱۴۰۵ دامنهٔ نوسان سهام و حق‌تقدم هر دو ±۳٪ است (محدودیتی که از مرداد ۱۴۰۳ برقرار مانده)؛ در دامنهٔ عادی مصوب، حق‌تقدم ±۱۰٪ و سهم ±۷٪ بود و این عددها ممکن است دوباره تغییر کنند.
با هر حق تقدم سه کار می‌شود کرد:
فرمول یک میانگین وزنی است: قیمت قبل، وزن‌دهی‌شده با تعداد سهام قبل، به‌علاوهٔ آوردهٔ جدید (اگر باشد)، وزن‌دهی‌شده با تعداد سهام جدید، تقسیم بر تعداد کل سهام بعد از افزایش. برای سهام جایزه (بدون آورده)، جملهٔ دوم صفر است.
مثال (بدون آوردهٔ جدید): فولاد سپیدان، شرکت فرضی همیشگی این دسته، سرمایه‌اش را ۵۰٪ از محل سود انباشته زیاد می‌کند. سهام از ۱۰ میلیارد به ۱۵ میلیارد می‌رسد و قیمت تابلو ۱۲٬۰۰۰ ریال بود. قیمت تئوریک = (۱۲٬۰۰۰ × ۱۰) ÷ ۱۵ = ۸٬۰۰۰ ریال. سهامداری که ۱۰ سهم به ارزش ۱۲۰٬۰۰۰ ریال داشت، حالا ۱۵ سهم دارد که هر کدام ۸٬۰۰۰ ریال می‌ارزد؛ جمعش باز هم ۱۲۰٬۰۰۰ ریال است. هیچ ارزشی از دست نرفته، فقط خرد شده است.
مثال (با آوردهٔ نقدی): همان شرکت، این‌بار ۲۰٪ از محل آورده نقدی افزایش سرمایه می‌دهد. سهام جدید ۲ میلیارد است، به ارزش اسمی ۱٬۰۰۰ ریال. قیمت تئوریک = (۱۲٬۰۰۰ × ۱۰ + ۱٬۰۰۰ × ۲) ÷ ۱۲ = ۱۲۲٬۰۰۰ ÷ ۱۲ ≈ ۱۰٬۱۶۷ ریال. ارزش هر حق تقدم برابر است با فاصلهٔ قیمت تئوریک تا مبلغ اسمی: ۱۰٬۱۶۷ − ۱٬۰۰۰ = ۹٬۱۶۷ ریال. سهامدار قدیمی به ازای هر ۱۰ سهم، ۲ برگهٔ حق تقدم می‌گیرد که یا می‌فروشدشان (حدود ۱۸٬۳۰۰ ریال نقد) یا با پرداخت ۲٬۰۰۰ ریال اضافه، صاحب ۱۲ سهم می‌شود.
قیمت واقعی بازگشایی می‌تواند از قیمت تئوریک فاصله بگیرد؛ فرمول فقط نقطهٔ شروع حراج بازگشایی است، نه تضمین قیمت پایانی روز.
چون همان سود قبلی روی تعداد سهام بیشتری تقسیم می‌شود. اگر فولاد سپیدان با ۱۵ میلیارد سهم همان ۲٬۰۰۰ میلیارد تومان سود بسازد، EPS از ۲٬۰۰۰ به ۱٬۳۳۳ ریال می‌افتد، بدون آنکه کسب‌وکار یک ریال ضعیف‌تر شده باشد. جزئیات این اثر در EPS، P/E و P/S آمده است.
روی نمودار قیمت هم همین اتفاق می‌افتد: اگر سری قیمت «تعدیل نشود»، در روز بازگشایی یک شکاف بزرگ مصنوعی روی کندل‌ها می‌افتد که هیچ ربطی به معاملهٔ واقعی ندارد. نحوهٔ درست تعدیل سری قیمت در نمودار، تایم‌فریم و انواع نمودار توضیح داده شده است.
هشداردرصد بالای افزایش سرمایه به‌تنهایی خبر خوب نیست. افزایش سرمایه از محل سود انباشته یا تجدید ارزیابی فقط عدد سهم را خرد می‌کند و ارزشی نمی‌سازد؛ چیزی که واقعاً به نفع سهامدار است، این است که همان مبلغ آورده نقدی صرف طرح توسعه یا کاهش بدهی گران شود، نه اینکه فقط روی کاغذ بماند. این را از گزارش استفادهٔ شرکت از آوردهٔ نقدی در کدال بخوان.
نه به‌خودی‌خود. تعداد سهامت هم به همان نسبت زیاد شده (یا حق تقدم گرفته‌ای)، پس ارزش کل دارایی‌ات همان است که بود. ضرر واقعی از افت قیمت بازار بعد از بازگشایی می‌آید، نه از خود تعدیل.
از بین نمی‌رود. شرکت بعد از پایان مهلت (دست‌کم ۶۰ روز)، حق تقدم‌های استفاده‌نشده را در یک پذیره‌نویسی عمومی می‌فروشد و مبلغ را، پس از کسر کارمزد، به حسابت واریز می‌کند.
معمولاً چند روز کاری. نماد برای برگزاری مجمع فوق‌العاده متوقف می‌شود و پس از انتشار تصمیمات مجمع در کدال با قیمت تئوریک بازگشایی می‌شود. کل فرایند، از پیشنهاد هیئت‌مدیره تا ثبت نهایی سرمایهٔ جدید، ممکن است چند ماه طول بکشد، ولی بیشتر این مدت نماد باز است و معامله می‌شود.
هیچ‌کدام «بهتر» نیست؛ سؤال درست این است که پول از کجا آمده. آورده نقدی و صرف سهام تنها روش‌هایی‌اند که پول تازه وارد شرکت می‌کنند؛ بقیهٔ روش‌ها فقط ساختار سرمایه را جابه‌جا می‌کنند.