استیبل‌کوین و تتر: پشتوانه، کاربرد و نرخ تتر تومانی
استیبل‌کوین توکنی است که قرار است همیشه حدود یک دلار بیرزد. برخلاف بیت‌کوین که قیمتش آزاد است، صادرکنندهٔ استیبل‌کوین ادعا می‌کند به ازای هر توکن یک دلار دارایی نگه داشته و توکن را از مشتریان تأییدشده‌اش به همان یک دلار پس می‌گیرد. تتر (USDT) بزرگ‌ترین نمونهٔ این دسته است. اما دو نکته را نباید فراموش کرد: تتر دلار نیست، بدهی یک شرکت خصوصی است؛ و «تتر تومانی» که در صرافی ایرانی می‌بینی هم دلار آزاد نیست، قیمت همین توکن در بازار داخلی است.
استیبل‌کوین چطور روی یک دلار می‌ماند؟
با سازوکار صدور و بازخرید. صادرکننده به مشتریان تأییدشده‌اش (معمولاً صرافی‌ها و معامله‌گران بزرگ) در برابر دلار واقعی توکن می‌دهد و در برابر توکن، دلار پس می‌دهد. اگر قیمت بازار توکن به ۰٫۹۸ دلار برسد، خریدن آن و پس‌دادنش به صادرکننده سود دارد، پس تقاضا قیمت را بالا می‌برد. اگر به ۱٫۰۲ برسد، صدور توکن تازه سودآور می‌شود و عرضه قیمت را پایین می‌آورد. این آربیتراژ، لنگر اصلی قیمت است.
پس دو چیز تعیین می‌کند که یک استیبل‌کوین واقعاً باثبات باشد: اینکه پشتوانه‌اش واقعی و نقدشونده باشد، و اینکه راه بازخرید باز بماند. استیبل‌کوین‌هایی که پشتوانهٔ واقعی نداشتند و ثبات را از الگوریتم می‌خواستند، هر بار در فشار بازار شکسته‌اند.
پشتوانهٔ تتر چیست و چقدر باید نگرانش بود؟
شرکت تتر گزارش‌های دوره‌ای از ترکیب ذخایرش منتشر می‌کند و طبق این گزارش‌ها بخش بزرگ ذخایر در دارایی‌های کوتاه‌مدت دلاری، عمدتاً اوراق خزانهٔ کوتاه‌مدت آمریکا، نگهداری می‌شود و بخش‌های کوچک‌تری هم در طلا، بیت‌کوین و وام‌های تضمین‌شده است.
نکتهٔ مهم برای یک سرمایه‌گذار این است که این گزارش‌ها «گواهی» (attestation) هستند، نه حسابرسی کامل سالانه. گواهی یعنی یک مؤسسهٔ حسابداری تأیید می‌کند در یک لحظهٔ مشخص، موجودی‌ها این‌قدر بوده‌اند. حسابرسی کامل دامنهٔ به‌مراتب گسترده‌تری دارد. این تفاوت، فنی و مهم است و باید در ارزیابی ریسک دیده شود، نه اینکه به‌عنوان اثبات یا رد کامل تلقی شود.
تعریفریسک طرف مقابل یعنی ریسک اینکه کسی که به تو بدهکار است نتواند یا نخواهد بدهی‌اش را بدهد. وقتی تتر نگه می‌داری، از نوسان رمزارزها دور شده‌ای ولی ریسک طرف مقابل شرکت صادرکننده را برداشته‌ای. این ریسک صفر نیست، فقط نوعش عوض شده است.
چرا نرخ تتر تومانی با دلار آزاد فرق دارد؟
چون دو بازار جداگانه‌اند. دلار آزاد قیمت اسکناس در بازار داخلی است و تتر تومانی قیمت یک توکن در صرافی‌های رمزارز داخلی. هر دو به انتظارات ارزی وابسته‌اند، ولی عرضه و تقاضایشان یکی نیست.
سه عامل معمولاً فاصله می‌سازند:
- دسترسی و سرعت: انتقال تتر در چند دقیقه و بدون محدودیت جغرافیایی انجام می‌شود؛ همین راحتی، تقاضای اضافه و معمولاً قیمت بالاتر ایجاد می‌کند.
- تقاضای واردات و پرداخت خارجی: وقتی راه‌های رسمی پرداخت تنگ‌تر می‌شود، تقاضا برای تتر بالا می‌رود و فاصله از دلار آزاد باز می‌شود.
- هیجان کوتاه‌مدت بازار: در روزهای پرنوسان، تتر معمولاً زودتر از اسکناس واکنش نشان می‌دهد چون بازارش بیست‌وچهار ساعته است.
در داشبورد بازار سایت (پس از ورود به حساب)، ردیف تتر درست زیر ردیف دلار نشسته است تا همین فاصله را بدون حساب‌وکتاب ببینی.
مثالفرض کن دلار آزاد ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تتر تومانی ۱۰۳٬۰۰۰ تومان است، یعنی ۳٪ بالاتر. اگر امروز ۱۰۰ میلیون تومان را به تتر تبدیل کنی و سه هفتهٔ بعد که این فاصله به ۱٪ برگشته آن را بفروشی، حتی اگر دلار آزاد هیچ تکان نخورده باشد، تقریباً ۲٪ یعنی حدود ۱٫۹ میلیون تومان از پولت رفته است (به ۱۰۳٬۰۰۰ خریده‌ای و به ۱۰۱٬۰۰۰ فروخته‌ای، یعنی ۱٫۹٪ زیان). این هزینه در هیچ کارمزدی نوشته نمی‌شود، در قیمت پنهان است. تفاوت نرخ‌های ارز را در بازار دلار: آزاد، مرکز مبادله، حواله کامل‌تر بخوان.
استیبل‌کوین به چه دردی می‌خورد و چه ریسکی دارد؟
کاربرد اصلی‌اش «پارک‌کردن» ارزش است. وقتی از یک رمزارز خارج می‌شوی ولی نمی‌خواهی به ریال برگردی، به استیبل‌کوین می‌روی. در بازارهای جهانی هم بیشتر جفت‌های معاملاتی بر پایهٔ استیبل‌کوین قیمت‌گذاری می‌شوند و انتقال بین صرافی‌ها با آن انجام می‌شود.
ریسک‌هایش اما چند لایه است:
- ریسک صادرکننده: اگر پشتوانه کافی یا نقدشونده نباشد، توکن می‌تواند از یک دلار فاصله بگیرد.
- ریسک مسدودسازی نشانی: صادرکنندهٔ تتر این اختیار را دارد که نشانی‌ها را در همکاری با نهادهای مجری قانون مسدود کند و بارها این کار را انجام داده است. یعنی دارایی روی نشانی‌ای که به پروندهٔ دیگری گره خورده می‌تواند قفل شود.
- ریسک شبکه: یک توکن روی چند شبکهٔ مختلف وجود دارد. ارسال روی شبکهٔ اشتباه معمولاً یعنی از دست رفتن دارایی. جزئیاتش در کیف پول، کلید خصوصی و امنیت آمده است.
- ریسک قیمت ریالی: نگهداری تتر تو را از نوسان رمزارزها دور می‌کند ولی روی نوسان نرخ ارز سوارت می‌کند. برای پولی که ماه دیگر به ریال لازم داری، این یک ریسک است نه یک پناهگاه.
هشدار«سود ماهانهٔ ثابت روی تتر» یکی از پرتکرارترین پوشش‌های طرح‌های پانزی در ایران است. استیبل‌کوین خودش هیچ سودی تولید نمی‌کند؛ هر سودی از جای دیگری می‌آید و آن جای دیگر باید معلوم باشد. نشانه‌های این طرح‌ها در چرا «سود ماهانهٔ تضمینی» همیشه کلاهبرداری است؟ آمده است.
پرسش‌های پرتکرار
تتر و دلار دقیقاً یکی نیستند؟
از نظر قیمت نزدیک‌اند، از نظر ماهیت نه. دلار پول یک کشور است و تتر بدهی یک شرکت خصوصی که ادعا می‌کند پشتش دارایی دلاری دارد. نگهداری تتر یعنی پذیرفتن ریسک آن شرکت در کنار ریسک نرخ ارز.
نگهداری تتر جای پس‌انداز ریالی خوب است؟
برای پولی که در ماه‌های نزدیک لازمش داری، نه؛ چون نرخ ارز می‌تواند در همان بازه پایین بیاید و علاوه بر آن هزینهٔ رفت و برگشت تبدیل را هم می‌پردازی. جای پول کوتاه‌مدت در صندوق درآمد ثابت یا سپرده است، نه در یک دارایی ارزی.
چرا قیمت تتر در دو صرافی داخلی فرق دارد؟
چون هر صرافی بازار خودش را دارد و عرضه و تقاضا و کارمزدش فرق می‌کند. پیش از معامله، نرخ چند صرافی را با هم ببین؛ اختلاف چند دهم درصدی روی مبالغ بزرگ عدد قابل‌توجهی می‌شود.
استیبل‌کوین‌های دیگر امن‌ترند؟
هر کدام پشتوانه و شفافیت متفاوتی دارند و باید جدا بررسی شوند. قاعدهٔ عملی این است که کل پولت را روی یک صادرکننده نگذاری و مبلغ بزرگ را طولانی‌مدت در استیبل‌کوین نگه نداری.
خلاصه
- استیبل‌کوین با سازوکار صدور و بازخرید نزدیک یک دلار می‌ماند؛ لنگرش پشتوانهٔ واقعی و باز بودن راه بازخرید است.
- گزارش‌های تتر «گواهی» دوره‌ای‌اند نه حسابرسی کامل؛ نگهداری تتر یعنی پذیرفتن ریسک طرف مقابل.
- تتر تومانی بازار جداگانه‌ای از دلار آزاد دارد و فاصلهٔ این دو، هزینهٔ پنهان معاملهٔ توست.
- صادرکننده می‌تواند نشانی‌ها را در همکاری با نهادهای قانونی مسدود کند؛ این ریسک واقعی و مستند است.
- استیبل‌کوین جای پارک موقت ارزش است، نه جای پس‌انداز پول کوتاه‌مدت ریالی.