اخزا (اسناد خزانهٔ اسلامی) ورقهٔ بدهی دولت است که هیچ سود دوره‌ای نمی‌دهد: امروز زیر مبلغ اسمی می‌خری و در روز سررسید مبلغ اسمی کامل را می‌گیری. مبلغ اسمی هر ورقه ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال (۱۰۰ هزار تومان) است و سودت دقیقاً همان فاصلهٔ قیمت خرید تا این عدد است. دولت این اوراق را برای تسویهٔ بدهی‌هایش منتشر می‌کند و معامله‌شان در بازار ابزارهای نوین مالی فرابورس ایران انجام می‌شود، با همان کد بورسی و همان سامانهٔ آنلاینی که با آن سهم می‌خری.
دولت به پیمانکاران و طلبکارانش بدهکار است و به‌جای پرداخت نقدی، ورقه‌ای می‌دهد که در تاریخ مشخصی نقد می‌شود. طلبکار اگر بتواند صبر کند تا سررسید منتظر می‌ماند؛ اگر پول نقد لازم داشته باشد، ورقه را در فرابورس می‌فروشد. خریدار آن ورقه در بازار ثانویه تو هستی.
نتیجهٔ این ساختار یک ویژگی مهم است: ریسک نکول اخزا در عمل کمترین ریسک بازار ریالی است، چون بازپرداختش تعهد خزانه‌داری کل کشور است. به همین دلیل بازده اخزا را «نرخ بدون ریسک» می‌نامیم، همان‌طور که در اوراق بدهی چیست توضیح دادیم.
چون کوپن ندارد. یک ورقهٔ کوپن‌دار هر چند ماه سود نقدی می‌دهد، پس قیمتش نزدیک مبلغ اسمی می‌ماند. اخزا در تمام عمرش یک بار پول می‌دهد، آن هم در سررسید؛ پس تنها راه اینکه بازدهی برای خریدار داشته باشد این است که امروز با تخفیف فروخته شود.
هرچه به سررسید نزدیک‌تر شویم، این تخفیف کوچک‌تر می‌شود و قیمت به سمت ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال بالا می‌رود. روز سررسید، قیمت و مبلغ اسمی یکی می‌شوند.
نکتهنماد هر سری با «اخزا» و یک شمارهٔ سری شروع می‌شود (مثل اخزا۸۱۵) و هر سری تاریخ سررسید خودش را دارد؛ در نام کامل ورقه هم معمولاً تاریخ سررسید به‌شکل شمسی آمده است. در جدول صفحهٔ منحنی بازده، ستون‌های «سررسید» و «روز تا سررسید» همین را نشان می‌دهند.
با همان کد بورسی و همان سامانهٔ معاملات آنلاین کارگزاری. سه قدم عملی:
مثالفرض کن سری‌ای را ببینی که ۱۸۰ روز تا سررسیدش مانده و قیمت تابلویش ۸۴۸٬۰۰۰ ریال (۸۴٬۸۰۰ تومان) است. اگر ۱۰۰ ورقه بخری، امروز حدود ۸٬۴۸۰٬۰۰۰ تومان می‌پردازی و در سررسید ۱۰٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان می‌گیری؛ یعنی ۱٬۵۲۰٬۰۰۰ تومان سود در ۱۸۰ روز. یعنی ۱۷٫۹٪ در ۱۸۰ روز. سالانه‌شدهٔ این عدد با روش ساده ((اسمی − قیمت) ÷ قیمت × ۳۶۵ ÷ روز) حدود ۳۶٫۳٪ است و با روش مؤثر (مرکب) حدود ۳۹٫۷٪؛ تفاوت این دو را در بازده تا سررسید را خودت حساب کن آورده‌ایم.
کارمزد اخزا خیلی کمتر از سهام است و مالیات فروش هم ندارد. طبق جدول کارمزد بازار سرمایه، کارمزد خرید و کارمزد فروش هرکدام ۰٫۰۷۲۵٪ ارزش معامله است، یعنی رفت‌وبرگشت حدود ۰٫۱۵٪. سود اخزا هم برای اشخاص حقیقی از مالیات معاف است.
| قلم | اوراق بدهی (اخزا) | سهام |
|---|---|---|
| کارمزد خرید | ۰٫۰۷۲۵٪ | ۰٫۳۷۱۲٪ |
| کارمزد فروش | ۰٫۰۷۲۵٪ | ۰٫۸۸٪ (شامل ۰٫۵٪ مالیات) |
| مالیات | ندارد | ۰٫۵٪ ارزش هر فروش |
روی مثال بالا این یعنی حدود ۶٬۱۵۰ تومان کارمزد خرید برای ۸٬۴۸۰٬۰۰۰ تومان خرید؛ چیزی که حدود ۰٫۲ واحد درصد از بازده سالانه‌ات کم می‌کند. ارقام کارمزد سهام در کارمزد و مالیات معاملات به‌تفصیل آمده است.
هیچ کاری. لازم نیست ورقه را بفروشی؛ معاملهٔ نماد هم معمولاً چند روز پیش از سررسید متوقف می‌شود. مسیر پرداخت این است: خزانه‌داری کل مبلغ اسمی اوراق را نزد بانک عامل می‌گذارد و شرکت سپرده‌گذاری مرکزی آن را به حساب بانکی دارندگان واریز می‌کند.
هشدارپول به همان حساب بانکی‌ای واریز می‌شود که در سامانهٔ سجام ثبت کرده‌ای. اگر آن حساب بسته یا تغییر کرده باشد، واریز انجام نمی‌شود تا وقتی اطلاعات سجامت را به‌روز کنی. قبل از سررسید یک بار حساب پیش‌فرض سجامت را چک کن.
محدودیت حجمی سفارش. فرابورس برای سفارش‌های اوراق بدهی سقف حجم و قواعد خاص خودش را دارد و گاهی آن را تغییر می‌دهد. برای سرمایه‌گذار خرد این سقف‌ها عملاً فعال نمی‌شوند، ولی اگر سفارش بزرگی داری، سقف روز را از کارگزاری بپرس.
نقدشوندگی. اخزا هر روز معامله می‌شود، ولی عمق بازار هر سری فرق دارد. سری نزدیک به سررسید معمولاً کم‌معامله‌تر است، چون دارندگانش دیگر دلیلی برای فروش ندارند.
ریسک قیمت پیش از سررسید. تا سررسید نگه داری، بازدهی که روز خرید دیدی همان است که می‌گیری. ولی اگر وسط راه بفروشی، با قیمت همان روز می‌فروشی و اگر نرخ‌های بازار بالا رفته باشند قیمت ورقه پایین آمده است. اندازهٔ این حساسیت را ریسک نرخ بهره و دیرش توضیح می‌دهد.
قواعد تابلو. اخزا در بازار ابزارهای نوین مالی فرابورس معامله می‌شود و قواعد تابلویش (از جمله دامنهٔ مجاز سفارش‌گذاری) با تابلوی سهام یکی نیست؛ عدد دقیق روز را از دستورالعمل فرابورس یا پیام ناظر همان نماد بگیر.
ریسک نکول آن در بازار ریالی از هر گزینهٔ دیگری کمتر است، ولی «بدون ریسک» اسم مصطلح این ورقه است نه توصیف کامل آن. سه ریسک باقی می‌ماند:
روی کاغذ به‌اندازهٔ یک ورقه، یعنی کمتر از ۱۰۰ هزار تومان؛ در عمل حداقل ارزش سفارش و قواعد کارگزاری محدودکنندهٔ اصلی است، پس عدد دقیقش را در سامانهٔ کارگزاری‌ات ببین.
هر روز کاری می‌توانی در تابلو بفروشی. تفاوتش با شکستن سپردهٔ بانکی این است که سود گذشته‌ات را از دست نمی‌دهی، ولی قیمت فروشت را بازار تعیین می‌کند نه قرارداد.
اگر می‌خواهی پول در تاریخ مشخصی آزاد شود، همان سری کافی است. اگر می‌خواهی پول پله‌پله آزاد شود، چند سری با سررسیدهای متفاوت بخر؛ به این کار نردبان‌سازی سررسید می‌گویند و ریسک نرخ را هم پخش می‌کند.
چون سررسیدشان فرق دارد و بازار برای مدت‌های مختلف نرخ‌های مختلف می‌دهد. تصویر کامل این تفاوت‌ها همان منحنی بازده است.