اگر ورقهٔ بدهی را تا سررسید نگه داری، نرخی که روز خرید دیدی همان چیزی است که می‌گیری. ولی اگر زودتر بفروشی، قیمت فروشت را نرخ‌های همان روز بازار می‌سازد، نه نرخ روز خریدت؛ اگر نرخ‌ها بالا رفته باشند، قیمت ورقه‌ات پایین آمده. دیرش عددی است که می‌گوید این حساسیت چقدر شدید است: هرچه دیرش بزرگ‌تر، تغییر کوچک نرخ بازار اثر بزرگ‌تری روی قیمت می‌گذارد.
قیمت هر ورقهٔ بدهی و بازده تا سررسیدش دو روی یک سکه‌اند: وقتی نرخ‌های بازار بالا می‌رود، ورقه‌های قدیمی با نرخ پایین‌تر جذابیتشان را از دست می‌دهند، پس قیمتشان در بازار پایین می‌آید تا بازدهشان با نرخ روز هماهنگ شود. وقتی نرخ‌ها پایین می‌آید، همین مکانیزم برعکس عمل می‌کند و قیمت ورقه‌های قدیمی بالا می‌رود. این رابطهٔ معکوس قیمت و نرخ، همان ریسک نرخ بهره است.
دیرش، به زبان ساده، میانگین وزنی زمانی است که طول می‌کشد تا پول یک ورقه به دستت برسد؛ هرچه این میانگین بلندتر باشد، قیمت ورقه به تغییر نرخ بازار حساس‌تر است. این میانگین زمانی دو شکل کاربردی دارد: خود میانگین زمان (به سال) و نسخهٔ تعدیل‌شدهٔ آن که مستقیم به تغییر قیمت وصل می‌شود:
دیرش تعدیل‌شده = میانگین زمان دریافت پول ÷ (۱ + بازده سالانه)
درصد تغییر قیمت ≈ منفی دیرش تعدیل‌شده × تغییر نرخ بازار
یعنی اگر دیرش تعدیل‌شدهٔ یک ورقه ۱ باشد و نرخ بازار ۱ واحد درصد بالا برود، قیمتش تقریباً ۱٪ پایین می‌آید. ستون «دیرش» در جدول اوراق سایت همین دیرش تعدیل‌شده است.
خیلی ساده، چون اخزا کوپن ندارد. تمام پولی که از اخزا می‌گیری در همان روز سررسید می‌رسد؛ پس میانگین زمان دریافت پول دقیقاً همان زمان باقی‌مانده تا سررسید است (روزها ÷ ۳۶۵). دیرش تعدیل‌شده هم همین عدد تقسیم بر (۱ + بازده) است؛ مثلاً اخزای ۳۶۵ روزه با بازده ۳۶٪ دیرشی حدود ۱ ÷ ۱٫۳۶ ≈ ۰٫۷۴ دارد. در بازار ریالی که بازده‌ها بالاست، این دو عدد فاصلهٔ محسوسی دارند.
چون بخشی از پول را زودتر، در همان کوپن‌های دوره‌ای، می‌گیری، نه همه را در سررسید. اوراق اجاره و مرابحه که در مرابحه، اجاره، مشارکت و گام چه فرقی دارند؟ توضیح داده شدند، کوپن دوره‌ای می‌دهند؛ همین کوپن‌ها میانگین‌وزنی زمان دریافت پول را جلو می‌کشند، پس دیرششان از تاریخ سررسیدشان کوتاه‌تر است. هرچه نرخ کوپن بالاتر باشد، سهم بیشتری از پول زودتر می‌رسد و دیرش کوتاه‌تر می‌شود.
مثالفرض کن سه اخزا داری با ۹۰، ۱۸۰ و ۳۶۵ روز تا سررسید و بازده مؤثر همه ۳۶٪ است. اگر نرخ بازار ناگهان ۵ واحد درصد بالا برود (به ۴۱٪)، افت قیمت هرکدام این‌قدر است:
| سررسید | دیرش تعدیل‌شده | افت تقریبی قیمت (دیرش × ۵ واحد درصد) | افت دقیق با قیمت‌گذاری دوباره |
|---|---|---|---|
| ۹۰ روز | حدود ۰٫۱۸ | حدود ۰٫۹٪ | ۰٫۹٪ |
| ۱۸۰ روز | حدود ۰٫۳۶ | حدود ۱٫۸٪ | ۱٫۸٪ |
| ۳۶۵ روز | حدود ۰٫۷۴ | حدود ۳٫۷٪ | ۳٫۵٪ |
اخزای یک‌ساله تقریباً چهار برابر اخزای سه‌ماهه تکان می‌خورد. تخمین دیرش برای تغییرهای بزرگ نرخ کمی بیشتر از واقعیت نشان می‌دهد، ولی ترتیب و اندازهٔ ریسک را درست می‌گوید.
نکتهاین فقط برای کسی که قبل از سررسید می‌فروشد اهمیت دارد. اگر تا سررسید نگه داری، این نوسان قیمتی به تو نمی‌رسد؛ همان بازدهی که روز خرید دیدی را می‌گیری، فارغ از اینکه نرخ‌های بازار در این میان چه کردند.
چون نرخ‌های بازار ریالی نوسان زیادی دارند و در دوره‌های کوتاه چند واحد درصد جابه‌جا می‌شوند؛ همان حرکتی که در بازارهای باثبات‌تر نادر است. اگر پولی داری که ممکن است زودتر از سررسید لازمش شوی، انتخاب اخزای با دیرش کوتاه‌تر (سررسید نزدیک‌تر) ریسک این نوسان قیمتی را کم می‌کند، هرچند معمولاً بازده کمی هم پایین‌تر است.
میانگین زمان دریافت پول فقط برای اوراق بدون کوپن مثل اخزا و گام با زمان تا سررسید برابر است؛ دیرش تعدیل‌شده (عدد جدول سایت) از آن هم کمی کوچک‌تر است. برای اوراق کوپن‌دار (مشارکت، اجاره، مرابحه)، دیرش همیشه از زمان تا سررسید کوتاه‌تر است، چون بخشی از پول زودتر می‌رسد.
همان رابطه برعکس عمل می‌کند: قیمت اوراقی که قبلاً خریده‌ای بالا می‌رود. کسی که ورقهٔ دیرش‌بلند دارد در این حالت بیشتر سود می‌کند، نه بیشتر ضرر.
نه؛ فقط یعنی نوسان قیمت بیشتر، چه به نفعت چه به ضررت. اگر تا سررسید نگه می‌داری، دیرش برایت اهمیت عملی ندارد؛ اگر ممکن است زودتر بفروشی، دیرش بالا یعنی ریسک بیشتر.
در جدول «اوراق خزانهٔ در حال معامله» در صفحهٔ منحنی بازده، ستون دیرش کنار سررسید و بازده تا سررسید هر سری آمده است. خواندن کامل آن صفحه در منحنی بازده و پیام آن برای بورس آمده است.