اخزا در تمام عمرش فقط یک‌بار پول می‌دهد، همان مبلغ اسمی در سررسید. اوراق مشارکت، اجاره و مرابحه فرق اساسی دارند: هرکدام هر چند ماه یک‌بار کوپن (سود دوره‌ای) به حسابت واریز می‌کنند و اصل پول را در سررسید پس می‌دهند. اوراق گام مثل اخزا بدون کوپن است، فقط پشتش به‌جای خزانه‌داری دولت، یک بانک عامل ایستاده است. فرق واقعی این چهار نوع در این است که پشت پول تو دقیقاً چیست.
| ورقه | پشتوانه (پشت پول تو چیست) | سود چطور می‌رسد | چه کسی پرداخت را تضمین می‌کند |
|---|---|---|---|
| اوراق مشارکت | یک پروژهٔ دولتی یا خصوصی مشخص | کوپن دوره‌ای علی‌الحساب، به‌علاوهٔ اصل در سررسید | ناشر پروژه، معمولاً با ضمانت بانکی یا دولتی |
| اوراق اجاره (صکوک اجاره) | دارایی مشخصی که نهاد واسط خریده و اجاره داده | کوپن اجارهٔ دوره‌ای، به‌علاوهٔ اصل در سررسید | بانی، با ضامنی مثل بانک یا نهاد مالی معتبر |
| اوراق مرابحه | خرید کالا یا دارایی با سود معلوم و اقساطی | کوپن دوره‌ای، به‌علاوهٔ اصل در سررسید | بانی، با ضامنی مثل بانک یا نهاد مالی معتبر |
| اوراق گام (گواهی اعتبار مولد) | تعهد پرداخت بنگاه در زنجیرهٔ تأمین | بدون کوپن؛ زیر مبلغ اسمی خریده می‌شود، مثل اخزا | بانک عامل |
بیشتر این اوراق در بازار ابزارهای نوین مالی فرابورس (و بخشی در بازار بدهی بورس تهران) با همان کد بورسی معمولی و همان سامانهٔ معاملات آنلاین کارگزاری خرید و فروش می‌شوند؛ کد جداگانه لازم نیست.
دولت یا یک شرکت برای تأمین مالی یک پروژهٔ مشخص (مثل ساخت یک بزرگراه یا توسعهٔ یک کارخانه) اوراق مشارکت منتشر می‌کند. خریدار عملاً در تأمین مالی همان پروژه شریک می‌شود، ولی برخلاف سهامدار، سود از پیش علی‌الحساب اعلام و هر دوره (معمولاً سه‌ماهه) پرداخت می‌شود. در سررسید، اصل پول برمی‌گردد. روی کاغذ اگر سود قطعی پروژه از سود علی‌الحساب بیشتر باشد، مابه‌التفاوت هم تسویه می‌شود؛ اگر کمتر باشد، معمولاً همان سود علی‌الحساب پرداخت می‌شود، چون ناشر یا ضامنش متعهد به همان نرخ اعلامی است.
نکتهنرخ سود دقیق هر سری اوراق مشارکت در اطلاعیهٔ انتشار همان سری اعلام می‌شود و بین سری‌های مختلف فرق دارد. قبل از خرید، نرخ علی‌الحساب و تناوب پرداخت را از مشخصات همان نماد بخوان، نه از یک عدد کلی.
ساختارش شبیه فروش و اجاره‌کردن دوباره است: نهاد واسط (ناشر) با پول خریداران اوراق یک دارایی واقعی (ساختمان، تجهیزات، خط تولید) را از بانی، یعنی شرکتی که پول لازم دارد، می‌خرد و همان دارایی را به خود او اجاره می‌دهد. خریدار اوراق در واقع مالک بخشی از آن دارایی و طلبکار اجاره‌بهای دوره‌ای آن است. چون پشتوانه‌اش یک دارایی واقعی و قابل‌شناسایی است، این نوع اوراق از نظر شرعی هم دستهٔ پذیرفته‌شده‌ای در بازار سرمایهٔ ایران محسوب می‌شود.
مرابحه یعنی تأمین مالی خرید کالا یا دارایی با سود از پیش معلوم. ناشر کالایی را که بانی نیاز دارد می‌خرد و با سود مشخص و اقساطی به او می‌فروشد؛ اوراق مرابحه همین جریان بازپرداخت اقساطی را به ورقهٔ قابل‌معامله تبدیل می‌کند. خریدار اوراق، مثل اوراق اجاره، کوپن دوره‌ای می‌گیرد و اصل را در سررسید.
گام ابزار تأمین مالی زنجیرهٔ تأمین است: به‌جای پرداخت نقدی به تأمین‌کننده، بنگاه از بانک عامل می‌خواهد به نامش «گام» صادر کند و بانک پرداخت آن در سررسید را تعهد می‌کند. تأمین‌کننده می‌تواند این گام را نگه دارد تا سررسید یا آن را در بازار سرمایه با نرخ تنزیل بفروشد، دقیقاً مثل اخزا بدون کوپن. فرق اصلی‌اش با اخزا در ضامن است: پشت اخزا خزانه‌داری کل دولت ایستاده، پشت گام یک بانک عامل مشخص.
در ورقهٔ کوپن‌دار سودت هر دوره نقدی واریز می‌شود و قیمت نزدیک مبلغ اسمی می‌ماند؛ در ورقهٔ تنزیلی سود از فاصلهٔ قیمت خرید تا مبلغ اسمی می‌آید.
مثالیک ورقهٔ مرابحه با مبلغ اسمی ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال و نرخ کوپن فرضی ۲۳٪ سالانه که سه‌ماه‌یک‌بار پرداخت می‌شود، هر سه ماه ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ × ۲۳٪ ÷ ۴ = ۵۷٬۵۰۰ ریال به ازای هر ورقه واریز می‌کند؛ برای ۱۰۰ ورقه ۵٬۷۵۰٬۰۰۰ ریال (۵۷۵ هزار تومان). در مقابل، یک گام ۱۸۰ روزه که ۹۰۰٬۰۰۰ ریال قیمت خورده، در سررسید ۱۰۰٬۰۰۰ ریال سود می‌دهد: (۱٬۰۰۰٬۰۰۰ − ۹۰۰٬۰۰۰) ÷ ۹۰۰٬۰۰۰ × ۳۶۵ ÷ ۱۸۰ ≈ ۲۲٫۵٪ ساده سالانه، با همان روشی که در بازده تا سررسید را خودت حساب کن آمده.
همه با کد بورسی معمولی معامله می‌شوند، دقیقاً مثل اخزا. تفاوت اصلی ریسک این است که ضامن پرداختشان بانک یا شرکت واسط است، نه مستقیم خزانه‌داری کل دولت مثل اخزا؛ پس ریسک نکولشان اندکی بالاتر از اخزاست، هرچند با ضامن معتبر در عمل کم است. به همین دلیل بازده‌شان معمولاً کمی بالاتر از اخزای هم‌سررسید قیمت می‌خورد. نکتهٔ دوم نقدشوندگی است: خیلی از این سری‌ها روزانه به اندازهٔ اخزا معامله نمی‌شوند، پس قبل از خرید حتماً حجم معاملات روزانهٔ همان نماد را ببین.
قابل‌مقایسهٔ مستقیم نیست چون نرخ هر سری در اطلاعیهٔ انتشارش اعلام می‌شود و بین سری‌ها فرق دارد. مقایسهٔ درست، دیدن بازده تا سررسید همان سری مشخص است، نه نرخ کوپنش؛ چون قیمت روز هم در بازده اثر دارد.
معمولاً ناشر یا ضامن (اغلب یک بانک) متعهد به پرداخت سود علی‌الحساب و اصل پول است، مستقل از سرنوشت خود پروژه؛ همین ضمانت است که ریسک این اوراق را از یک سرمایه‌گذاری مستقیم در پروژه پایین‌تر می‌آورد.
قاعدهٔ کلی معافیت سود اوراق بدهی در بازار سرمایهٔ ایران روی این خانواده هم جاری است؛ برای اطمینان از وضعیت مالیاتی سری مشخصی که می‌خری، به اطلاعیهٔ انتشار همان سری نگاه کن.
چون تعداد سری‌های منتشرشدهٔ اجاره، مرابحه و مشارکت کمتر از اخزاست و حجم معاملات روزانه‌شان معمولاً پایین‌تر است؛ برای همین اخزا مرجع اصلی نرخ بدون ریسک است، نه این چهار نوع.