در سررسید، اختیاری که داخل پول است با درخواست دارنده‌اش اعمال می‌شود و اختیاری که خارج از پول است بی‌ارزش تمام می‌شود. دردسر از تسویه شروع می‌شود: یک روز کاری پیش از سررسید فرصت تسویهٔ نقدی است که فقط مابه‌التفاوت جابه‌جا می‌کند، و هر چه به آن نرسد در روز سررسید با تسویهٔ فیزیکی بسته می‌شود، یعنی سهم و پول واقعاً جابه‌جا می‌شوند.
اختیارهای بورس تهران اروپاییاند: فقط در سررسید اعمال می‌شوند، نه هر روزی که دارنده بخواهد. تا آن روز نمی‌شود کسی را غافلگیر «اعمال زودهنگام» کرد؛ این دردسری که در بازارهای آمریکایی گاهی برای فروشنده پیش می‌آید، در بازار ما وجود ندارد.
در سررسید دو حالت هست: اگر اختیار داخل پول باشد (اختیار خرید با قیمت اعمال زیر قیمت پایه، اختیار فروش با قیمت اعمال بالای آن)، اعمال‌شدنی است. اگر خارج از پول باشد، بی‌ارزش تمام می‌شود و هیچ پولی جابه‌جا نمی‌شود. اعمال در بورس تهران خودکار نیست: دارندهٔ موقعیت خرید باید در مهلتی که بورس اعلام می‌کند، از سامانهٔ کارگزاری درخواست اعمال بدهد. اگر این کار را نکند، ممکن است حتی اختیار داخل پولش هم اعمال نشود.
تسویهٔ نقدی یک روز کاری پیش از سررسید انجام می‌شود: فقط مابه‌التفاوت قیمت اعمال و قیمت پایانی سهم پایه بین دو طرف جابه‌جا می‌شود و سهمی دست به دست نمی‌شود. شرایط دقیقش (چه کسی باید درخواست یا موافقت کند) را بورس برای هر سررسید اعلام می‌کند؛ پیش از آن روز از کارگزاری‌ات بپرس.
در تسویهٔ فیزیکی، سهم و پول واقعاً دست به دست می‌شوند. فروشندهٔ اختیار خرید باید سهم را تحویل بدهد و خریدارش باید پول کامل خرید (قیمت اعمال ضرب در اندازهٔ قرارداد) را داشته باشد؛ فروشندهٔ اختیار فروش هم باید نقد معادل همین مبلغ را آماده کند تا سهمی را که خریدار تحویل می‌دهد بخرد.
| طرف | اگر اختیار خرید داخل پول باشد | اگر اختیار فروش داخل پول باشد |
|---|---|---|
| خریدار | باید نقد قیمت اعمال × اندازهٔ قرارداد را آماده کند تا سهم را تحویل بگیرد | باید سهم را در پرتفوی داشته باشد تا تحویل بدهد |
| فروشنده | باید سهم را تحویل بدهد (اگر ندارد، باید از بازار بخرد) | باید نقد قیمت اعمال × اندازهٔ قرارداد را آماده کند تا سهم را بخرد |
جزئیات تسویه برای هر قرارداد در مشخصات همان قرارداد آمده است؛ آن را از سایت بورس یا کارگزاری‌ات بپرس. کارمزد اعمال هم جدا از کارمزد معاملهٔ عادی گرفته می‌شود، پس تسویه رایگان نیست حتی وقتی اختیار سود می‌دهد.
اینجا جایی است که سکوت گران تمام می‌شود. اگر خریدار اختیار خرید در سررسید نقد کافی نداشته باشد یا فروشندهٔ اختیار فروش نقد کافی برای خرید سهم نداشته باشد، کارگزاری طبق مقررات عمل می‌کند؛ معمولاً موقعیت را از قبل می‌بندد یا اعمال انجام نمی‌شود. فروشنده‌ای که نتواند تعهدش را انجام دهد نکول کرده است و خسارتی که مقررات تعیین کرده از حسابش برداشته می‌شود. برای همین کارگزاری‌ها چند روز مانده به سررسید هشدار می‌فرستند و از مشتری می‌خواهند تکلیفش را روشن کند.
راه ساده برای غافلگیر نشدن همین است: پیش از سررسید تصمیم بگیر که موقعیت را می‌بندی یا نقد و سهم لازم برای تسویه را آماده می‌کنی. کار نکردن هم یک تصمیم است و می‌تواند از هر دو گزینهٔ دیگر گران‌تر تمام شود.
مثالفروشندهٔ یک اختیار فروش با قیمت اعمال ۲٬۵۰۰ تومان و اندازهٔ قرارداد ۱۰۰۰ سهم هستی. اگر سهم در سررسید ۲٬۳۰۰ تومان باشد، اختیار داخل پول است و باید ۲٬۵۰۰٬۰۰۰ تومان نقد آماده کنی تا ۱۰۰۰ سهم را با همین قیمت بخری؛ سهمی که همان لحظه در بازار ۲٬۳۰۰٬۰۰۰ تومان می‌ارزد. تفاوت ۲۰۰ هزار تومان زیان توست، ولی پریمیومی که موقع فروش اختیار گرفته بودی بخشی از آن را جبران کرده.
چون ارزش زمانی در روزهای آخر با سرعت بیشتری آب می‌شود، نه با سرعت ثابت. این فرسایش شتاب‌دار همان تتاست که در گریک‌ها توضیح داده‌ایم؛ هرچه به سررسید نزدیک‌تر شوی، بستن موقعیت یا تغییر نظر گران‌تر یا بی‌فایده‌تر می‌شود، چون دیگر زمانی برای برگشت قیمت نمانده. برای همین راهبردهایی مثل چرخ و کاوردکال معمولاً چند روز قبل از سررسید نتیجه‌گیری می‌شوند، نه در همان لحظهٔ آخر.
هرچه به سررسید نزدیک‌تر می‌شوی، بخشی از معامله‌گران موقعیت‌هایشان را می‌بندند و حجم روی قراردادهای دورتر از پول کم می‌شود؛ همین باعث می‌شود فاصلهٔ مظنهٔ خرید و فروش پهن‌تر شود. اگر بخواهی همان روزهای آخر موقعیتت را ببندی، همین فاصلهٔ پهن‌تر بخشی از سودت را می‌خورد. برای همین بستن زودتر، وقتی هنوز چند روز مانده و تابلو نقدشونده‌تر است، معمولاً ارزان‌تر از بستن در روز آخر تمام می‌شود.
اگر فروشنده‌ای، پیش از پایان معاملات آخرین روز معاملاتی همان قرارداد را روی تابلو بخر و موقعیتت را ببند. اگر خریداری و نمی‌خواهی نقد اعمال را جور کنی، قرارداد را روی تابلو بفروش؛ ارزش ذاتی‌اش را همان‌جا می‌گیری. بعد از پایان معاملات آن روز، دیگر فرصتی برای تغییر نظر نیست.
بله. یک روز کاری پیش از سررسید زمان تسویهٔ نقدی است و در آن فقط مابه‌التفاوت قیمت اعمال و قیمت پایانی سهم جابه‌جا می‌شود. موقعیتی که نقدی تسویه نشود، در روز سررسید به تسویهٔ فیزیکی می‌رسد.
اگر موقعیت بسته یا تسویه شود، وجه تضمین آزاد می‌شود. جزئیاتش در وجه تضمین و تسویه در بازار اختیار آمده.
جدا از کارمزد معاملهٔ عادی محاسبه می‌شود و بین کارگزاری‌ها ممکن است کمی فرق کند؛ رقم دقیق را از کارگزاری خودت بگیر.