اختیار معامله قراردادی است که به دارنده‌اش حق می‌دهد، نه تعهد، که یک سهم مشخص را با قیمتی از پیش تعیین‌شده بخرد یا بفروشد. قیمتی که از پیش تعیین شده «قیمت اعمال» است و روزی که این حق تمام می‌شود «سررسید». پولی که برای خرید این حق می‌دهی «پریمیوم» نام دارد. تو با خرید اختیار، خود سهم را نمی‌خری؛ یک حق زمان‌دار روی آن سهم می‌خری.
یک حق زمان‌دار. فرض کن سهمی امروز ۲٬۰۰۰ تومان است و فکر می‌کنی تا دو ماه دیگر بالا می‌رود. به‌جای خرید خود سهم می‌توانی حق خرید آن را با قیمت ۲٬۲۰۰ تومان بخری. اگر سهم تا سررسید به ۲٬۶۰۰ تومان برسد، تو همچنان حق داری آن را ۲٬۲۰۰ بخری. اگر به ۱٬۷۰۰ تومان بیفتد، از حقت استفاده نمی‌کنی و فقط پولی را که بابت این حق داده‌ای از دست می‌دهی.
سه جزء هر قرارداد را باید هم‌زمان ببینی:
هیچ‌کدام از این سه بعد از انتشار قرارداد عوض نمی‌شود، مگر وقتی شرکت پایه افزایش سرمایه بدهد یا مجمع سود نقدی داشته باشد؛ آن حالت را در نماد اختیار را چطور بخوانیم؟ توضیح داده‌ایم.
اختیار خرید حق خرید سهم با قیمت اعمال است و وقتی ارزشمند می‌شود که قیمت سهم از قیمت اعمال بالاتر برود. اختیار فروش حق فروش سهم با قیمت اعمال است و وقتی ارزشمند می‌شود که قیمت سهم پایین‌تر بیاید. روی تابلوی بورس تهران نماد اختیار خرید با «ض» و نماد اختیار فروش با «ط» شروع می‌شود.
| اختیار خرید | اختیار فروش | |
|---|---|---|
| دارنده چه حقی دارد | خرید سهم با قیمت اعمال | فروش سهم با قیمت اعمال |
| کی ارزشمند می‌شود | پایه بالای قیمت اعمال | پایه زیر قیمت اعمال |
| حرف اول نماد | ض | ط |
| کاربرد رایج خریدار | شرط روی رشد با پول کم | بیمهٔ سهمی که داری |
توجه کن که «خرید» و «فروش» در نام قرارداد، نوع قرارداد را می‌گوید، نه کاری که تو می‌کنی. اختیار خرید را هم می‌توانی بخری و هم بفروشی. جهت معامله و ریسک هر طرف را در خریدار و فروشندهٔ اختیار می‌خوانی.
مهم‌ترین دام تازه‌کارها همین‌جاست: قیمتی که روی تابلو می‌بینی به‌ازای یک سهم و به ریال است. یک قرارداد اختیار در بورس تهران معمولاً روی ۱۰۰۰ سهم نوشته می‌شود، پس پول واقعی یک قرارداد برابر پریمیوم ضرب در اندازهٔ قرارداد است.
مثالپریمیوم روی تابلو ۴۱ است. یعنی ۴۱ ریال برای هر سهم. یک قرارداد ۱۰۰۰سهمی پس ۴۱٬۰۰۰ ریال می‌شود، یعنی ۴٬۱۰۰ تومان. اگر ۱۰ قرارداد بخری، ۴۱ هزار تومان پرداخته‌ای. همین عدد کوچک باعث می‌شود بعضی‌ها بی‌حساب‌وکتاب ده‌ها قرارداد بخرند و تازه در سررسید بفهمند برای اعمال باید پول خرید ۱۰٬۰۰۰ سهم را آماده کنند.
در جدول‌های سایت هر ستونی که پول یک قرارداد کامل را نشان می‌دهد کلمهٔ «ریال» کنار عددش دارد و اندازهٔ قرارداد در آن ضرب شده. ستون‌هایی مثل «پریمیوم» و «اعمال» به‌ازای یک سهم‌اند. تعریف دقیق هر ستون در واژه‌نامهٔ ستون‌های آپشن آمده است.
یعنی اختیار فقط در سررسید اعمال می‌شود (تسویهٔ نقدی‌اش یک روز کاری زودتر است)، نه هر روزی که دارنده بخواهد. این یک تفاوت مهم با بازارهای آمریکایی است: آنجا خریدار هر روز می‌تواند اعمال کند و فروشنده ممکن است هر صبح با اعمال زودهنگام غافلگیر شود. اینجا آن غافلگیری وجود ندارد و فروشنده تا روز سررسید فرصت دارد تصمیم بگیرد.
نکتهٔ دوم: تا پیش از سررسید هم می‌توانی موقعیتت را روی تابلو ببندی. بستن یعنی معاملهٔ معکوس همان قرارداد، نه اعمال. بیشتر معامله‌گرها اصلاً به سررسید نمی‌رسند و پیش از آن خارج می‌شوند.
این سه اصطلاح می‌گویند قیمت اعمال نسبت به قیمت امروز سهم کجاست. اختیاری که اگر همین امروز سررسید بود ارزش داشت داخل پول است؛ اختیاری که قیمت اعمالش تقریباً برابر قیمت فعلی است نزدیک به پول؛ و بقیه خارج از پول.
برای اختیار خرید، قیمت اعمال زیر قیمت فعلی یعنی داخل پول. برای اختیار فروش برعکس است. سایت این نسبت را با ستون «مانینس» نشان می‌دهد: قیمت اعمال تقسیم بر قیمت فعلی پایه، بر حسب درصد. مانینس ۱۰۰٪ یعنی درست روی قیمت امروز.
اختیارهای خارج از پول ارزان‌ترند، چون فقط «ارزش زمانی» دارند و برای سود، قیمت باید واقعاً حرکت کند. غربال‌های درآمدی سایت روی همین اختیارهای خارج از پول یا نزدیک به پول کار می‌کنند: پریمیوم کمتری می‌دهند ولی احتمال اعمال شدنشان هم کمتر است.
از دو تکه: ارزش ذاتی و ارزش زمانی. ارزش ذاتی یعنی اگر همین حالا اعمال شود چقدر می‌ارزد؛ برای اختیار خرید یعنی «قیمت فعلی منهای قیمت اعمال» و اگر منفی شود، صفر. هر چیزی بالاتر از آن ارزش زمانی است: بهای این احتمال که تا سررسید وضع بهتر شود.
ارزش زمانی با نزدیک‌شدن سررسید آب می‌شود و در روز سررسید صفر است. سرعت این آب‌شدن و بقیهٔ حساسیت‌های قیمت اختیار را گریک‌ها اندازه می‌گیرند، و اینکه بازار امروز ارزش زمانی را گران قیمت گذاشته یا ارزان را نوسان ضمنی می‌گوید.
کد بورسی فعال و دسترسی به بازار اختیار معامله در سامانهٔ کارگزاری. کارگزاری‌ها معمولاً پیش از فعال‌کردن این دسترسی بیانیهٔ ریسک می‌گیرند، چون ریسک فروش اختیار با خرید سهم عادی یکی نیست. اگر هنوز کد بورسی نداری، از ثبت‌نام سجام شروع کن.
طبق دستورالعمل معاملات قرارداد اختیار معامله، این قراردادها شنبه تا چهارشنبه در ساعت معاملات بازار سهام معامله می‌شوند و برخلاف سهم، دامنهٔ نوسان روزانه ندارند. یعنی پریمیوم یک قرارداد می‌تواند در یک روز چند برابر شود یا تقریباً صفر شود. همین یک جمله کافی است تا با حجم کوچک شروع کنی.
اگر خارج از پول باشد بی‌ارزش تمام می‌شود و پریمیومی که داده‌ای از بین می‌رود. اگر داخل پول باشد باید در مهلتی که بورس اعلام می‌کند درخواست اعمال بدهی؛ اعمال در بورس تهران خودکار نیست. جزئیات در سررسید و تسویه آمده است.
پول ورود به خرید یک قرارداد می‌تواند چند ده هزار تومان باشد، ولی این عدد کوچک گمراه‌کننده است. فروش اختیار وجه تضمین می‌خواهد و در سررسید ممکن است تعهد چند ده میلیون تومانی داشته باشی. مبلغ را بر اساس تعهد بسنج، نه بر اساس پریمیوم.
نه. فقط روی فهرست محدودی از نمادهای پرمعامله و چند صندوق، قرارداد منتشر می‌شود و از میان همان‌ها هم فقط بخشی واقعاً نقدشونده‌اند. صفحهٔ آپشن سایت قراردادهای کم‌حجم و با فاصلهٔ مظنهٔ پهن را کنار می‌گذارد.
زیان خرید اختیار سقف دارد (همان پریمیوم) ولی احتمال از دست رفتن کل آن هم زیاد است، چون اختیار تاریخ انقضا دارد. سهم تاریخ انقضا ندارد و می‌توانی صبر کنی؛ اختیار نمی‌گذارد صبر کنی.