دو سبد را در نظر بگیر که هر دو سالی ۴۵٪ بازده داده‌اند، ولی یکی در طول راه نصف نوسان دیگری را داشته. این دو یک چیز نیستند. «بازده تعدیل‌شده با ریسک» همین تفاوت را عدد می‌کند، و مهم‌ترین نکته‌اش برای سرمایه‌گذار ایرانی این است: مبنای مقایسه نرخ بدون ریسک ریالی است (بازده اخزا)، نه صفر.
می‌سنجد به ازای هر واحد ریسکی که برداشته‌ای، چقدر بازده مازاد گرفته‌ای. فرمولش ساده است:
شارپ = (بازده سالانهٔ سبد − نرخ بدون ریسک) ÷ نوسان سالانهٔ سبد
صورت کسر می‌گوید چقدر بیشتر از حالتی که پولت را در اوراق دولتی گذاشته بودی به‌دست آورده‌ای. مخرج می‌گوید برای آن مازاد چقدر بالا و پایین را تحمل کرده‌ای.
مثالفرض کن نرخ بدون ریسک ۳۰٪ باشد.
سبد بازده سالانه نوسان سالانه شارپ الف ۴۵٪ ۱۵٪ ۱٫۰۰ ب ۶۰٪ ۴۰٪ ۰٫۷۵ سبد ب بازده بیشتری داده، ولی به ازای هر واحد ریسک کمتر پرداخت کرده است. اگر همین دو سبد را با نرخ بدون ریسک صفر حساب کنیم، شارپشان ۳٫۰۰ و ۱٫۵۰ می‌شود؛ هر دو عدد باشکوه و هر دو بی‌معنا.
قاعدهٔ سرانگشتی: شارپ زیر ۰٫۵ ضعیف، حوالی ۱ قابل‌قبول و بالای ۲ مشکوک است. عدد خیلی بالا معمولاً یعنی دورهٔ اندازه‌گیری کوتاه بوده یا نرخ بدون ریسک درست کسر نشده است.
چون گزینهٔ بی‌دردسر تو صفر نیست. اگر پولت را در اوراق خزانه یا صندوق درآمد ثابت بگذاری، بدون هیچ ریسک قیمتی بازده قابل‌توجهی می‌گیری. پس هر سبدی که بازدهش از آن کمتر باشد، عملاً بازده مازاد منفی دارد، هرچقدر هم عدد اسمی‌اش بزرگ به‌نظر برسد.
«بازار باشه» این نرخ را از یک منبع واحد می‌گیرد: بازده تا سررسید اوراق خزانهٔ اسلامی (اخزا)، که از منحنی بازده ساخته می‌شود. تا پیش از این، شارپ سبدها با نرخ صفر حساب می‌شد و اعداد ۵ و ۶ می‌ساخت؛ عددی که فقط «کم‌نوسان بودن» را جایزه می‌داد و هیچ چیز دربارهٔ کیفیت سبد نمی‌گفت.
یک ظرافت هم دارد: این کسر فقط برای سبدهای ریالی اعمال می‌شود. اگر یونیورس سبد رمزارز یا کامودیتی دلاری باشد، کسر نرخ ریالی از بازده دلاری بی‌معناست و نرخ صفر گذاشته می‌شود. به همین دلیل صفحه همیشه کنار عدد شارپ می‌نویسد نسبت به چه نرخی سنجیده شده؛ «شارپ ۱٫۲» بدون آن برچسب قابل تفسیر نیست.
شارپ نوسان رو به بالا را هم ریسک حساب می‌کند، در حالی که هیچ‌کس از سود غیرمنتظره ناراحت نمی‌شود. سورتینو همان فرمول است با یک تغییر: در مخرج فقط نوسان بازده‌های منفی می‌نشیند.
سورتینو = (بازده سالانه − نرخ بدون ریسک) ÷ نوسان نزولی
مثالهمان سبد ب با بازده ۶۰٪ و نوسان کل ۴۰٪ را در نظر بگیر. اگر نوسان بازده‌های منفی‌اش ۲۲٪ باشد، سورتینو می‌شود (۶۰ − ۳۰) ÷ ۲۲ = ۱٫۳۶، در برابر شارپ ۰٫۷۵. یعنی بخش بزرگی از نوسان آن سبد، نوسان رو به بالا بوده است.
وقتی سورتینو خیلی بزرگ‌تر از شارپ است، سبد جهش‌های مثبت داشته؛ وقتی نزدیک هم‌اند، نوسان متقارن است.
چون نوسان یک عدد آماری است و افت سرمایه چیزی است که واقعاً تجربه می‌کنی. بیشینهٔ افت یعنی بزرگ‌ترین فاصلهٔ سقف تا کف در طول دوره: اگر سبدت از ۱۰۰ به ۶۰ رفت و بعد برگشت، بیشینهٔ افت ۴۰٪ بوده، حتی اگر سال را مثبت تمام کرده باشی.
دلیل دوم ریاضی است: جبران افت، متقارن نیست.
| افت سرمایه | بازده لازم برای بازگشت به سقف |
|---|---|
| ۱۰٪ | ۱۱٫۱٪ |
| ۲۰٪ | ۲۵٪ |
| ۳۰٪ | ۴۲٫۹٪ |
| ۴۰٪ | ۶۶٫۷٪ |
| ۵۰٪ | ۱۰۰٪ |
| ۷۰٪ | ۲۳۳٫۳٪ |
هر چه پایین‌تر بروی، برگشتن سخت‌تر می‌شود. همین جدول دلیل اصلی وجود سبد متنوع و اندازهٔ پوزیشن کنترل‌شده است.
کنار هر سبد پیشنهادی، علاوه بر بازده و نوسان موردانتظار، این‌ها را می‌بینی:
چهار جای مشخص:
نکتهشارپ برای مقایسهٔ گزینه‌های هم‌خانواده ساخته شده، نه برای رتبه‌بندی کل بازار. دو صندوق سهامی را با شارپ مقایسه کن، نه یک صندوق سهامی را با یک صندوق درآمد ثابت.
برای سبد چنددارایی ریالی، چیزی حوالی ۱ قابل‌قبول است. عدد بالای ۲ را اول به چشم شک نگاه کن: طول دوره و نرخ بدون ریسک مبنا را چک کن.
از بازده تا سررسید اخزا. صفحهٔ منحنی بازده و اخزا توضیح می‌دهند چطور خوانده می‌شود؛ سایت خودش این عدد را روزانه از منحنی می‌سازد.
هرچه بلندتر، بهتر. بیشینهٔ افت یک‌سالهٔ دورهٔ آرام، عدد دلگرم‌کنندهٔ بی‌ارزشی است. دست‌کم یک دورهٔ ریزش واقعی باید داخل پنجره باشد.
یعنی بازده سبد از نرخ بدون ریسک کمتر بوده، یعنی برای ریسکی که برداشته‌ای هیچ پاداشی نگرفته‌ای. در آن حالت پرسش این است که چرا این ریسک را نگه داشته‌ای، نه اینکه چه وقت جبران می‌شود.